Log in

Ανάλυση: Τι είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη και πως θα αλλάξει τη ζωή μας;

Το ΔΙΚΤΥΟ αφιερώνει το 2018 στην 4η Βιομηχανική Επανάσταση. Έναν νέο και πολλά υποσχόμενο κόσμο, που θα φέρει για πρώτη φορά στην Ιστορία τόσο κοντά, τις μηχανές και τον άνθρωπο. Πυρήνας της εξέλιξης είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΑΙ). Ας δούμε, λοιπόν, τι είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη.

Του Γιάννη Μαστρογεωργίου
Διευθυντή του ΔΙΚΤΥΟΥ

Εισαγωγή – Περίληψη

Τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης - Artificial Intelligence (AI) ήδη τα βρίσκουμε παντού σχεδόν στην καθημερινή μας ζωή: οδηγούν αυτοκίνητα, αποφασίζουν σχετικά με τις αιτήσεις υποθηκών ή δανείων, βοηθούν στη μετάφραση κειμένων, στην αναγνώριση προσώπων, στα κοινωνικά δίκτυα, στον εντοπισμό της θέσης, δημιουργούν έργα τέχνης, παίζουν παιχνίδια κλπ. Η AI άρχισε να κορυφώνεται σταδιακά από τη δεκαετία του 2000 και  προέκυψε από το συνδυασμό της ικανότητας της μηχανής να «μαθαίνει» (machine learning) με τα «μεγάλα δεδομένα» (big data). Οι αλγόριθμοι πίσω από αυτά τα συστήματα λειτουργούν μέσα από τη στατιστική συσχέτιση των δεδομένων που αναλύονται και έτσι δίνουν τη δυνατότητα στις μηχανές να εκτελούν βασικές λειτουργίες υπολογισμού και άλλες δραστηριότητες, όπως ο άνθρωπος.

Παρόλαυτά, η AI που βασίζεται σε δεδομένα, μπορεί να εκτελεί μόνο μία εργασία κάθε φορά και δεν μπορεί, ακόμα, να μεταφέρει τις γνώσεις που παράγονται.

«Strong AI» ή αλλιώς «Ισχυρή Τεχνητή Νοημοσύνη», ικανή να εμφανίζει στοιχεία  ανθρώπινης νοημοσύνης και κοινής λογικής, και η οποία να μπορεί να θέσει τους δικούς της στόχους, δεν είναι ακόμα εφικτή.

Παρά τους φόβους που απεικονίζονται συχνά στον κινηματογράφο, η ιδέα μιας «υπερφυσικής» τεχνητής νοημοσύνης, ικανής να αυτονομείται και να κυριαρχεί ενδεχομένως πάνω στους ανθρώπους, παραμένει μια πιθανότητα που αυτή τη στιγμή φαντάζει χολιγουντιανό μόνο σενάριο.

Η ανάπτυξη συστημάτων ΑΙ που βασίζονται στη χρήση δεδομένων συνεπάγεται επίσης και απαιτεί την προσαρμογή των νομικών μας πλαισίων σχετικά με τη συλλογή, τη χρήση και την αποθήκευση τους.

Ένα εξίσου σημαντικό ζήτημα που πρέπει να μας απασχολήσει πέρα από την ιδιωτικότητα, είναι η πιθανή παρεκτροπή στα δεδομένα - μέσω της προκατάληψης- που παρέχονται στα συστήματα AI. Οι μηχανικοί υπολογιστικών συστημάτων χρησιμοποιούν συχνά μία φράση: «σκουπίδια βάζεις στο σύστημα, σκουπίδια θα σου δώσει», με άλλα λόγια με ό,τι δεδομένα «φορτώσεις» το σύστημα, αντίστοιχης ποιότητας αποτελέσματα θα πάρεις. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να βρούμε τρόπο να παρακάμψουμε τη μεροληψία που υπάρχει σε καθένα από εμάς, γύρω από διάφορα θέματα, κάθε φορά που δίνουμε εντολή σε μία μηχανή τεχνητής νοημοσύνης γιατί εκείνη μετά θα αναπαράγει ή θα ενισχύσει τη μεροληψία μας στις αποφάσεις που θα λάβει.

Το βασικό φιλοσοφικό, εν πολλοίς, ζήτημα σήμερα παραμένει το επίπεδο αυτονομίας που δίνεται κάθε φορά στα  AI συστήματα για τη λήψη αποφάσεων που θα μπορούσαν να αλλάξουν τη ζωή μας, έχοντας πάντα κατά νου ότι τα συστήματα αυτά παρέχουν μόνο βοήθεια, ότι δεν καταλαβαίνουν τα καθήκοντα που εκτελούν και ότι δεν υπάρχει τρόπος να μάθουν πώς καταλήγουν στα συμπεράσματά τους.

Τα συστήματα AI θα επηρεάσουν την κοινωνία, και ιδίως την αγορά εργασίας, αλλά θα μπορούσαν ενδεχομένως να αυξήσουν και τις ανισότητες, χρειαζόμαστε γνώση, προσαρμογή, ευελιξία και πρόβλεψη. Ο τρόπος που αντιμετωπίζει ο άνθρωπος τις παραπάνω έννοιες είναι σίγουρο ότι θα αλλάξει.

 

Εν αρχή ην

Το 1936, ο αγγλικός μαθηματικός Alan Turing εισήγαγε την μηχανή Turing, ένα μοντέλο υπολογισμού που προκάλεσε την ανάπτυξη της πληροφορικής και των υπολογιστών. Το 1950, ο Turing δημοσίευσε μία μελέτη με τίτλο «Υπολογιστικά μηχανήματα και νοημοσύνη», η οποία συχνά αναφέρεται ως η αφετηρία της σύγχρονης τεχνητής νοημοσύνης, δηλαδή της ικανότητας μιας μηχανής να εμφανίζει ανθρώπινες δυνατότητες, όπως η συλλογιστική, η μάθηση, η δημιουργικότητα.

Τεχνητή Νοημοσύνη Συμβόλων – Symbolic AI

Η Τεχνητή Νοημοσύνη άρχισε να αναπτύσσεται στη δεκαετία του 1960 γύρω από την ιδέα ότι μπορούμε να αποκωδικοποιήσουμε τις έξυπνες ανθρώπινες συμπεριφορές ως μια ακολουθία λογικών κανόνων, που μεταγράφονται σε αλγόριθμους, τους οποίους οι μηχανές θα μπορούσαν να ακολουθήσουν για να εμφανίσουν και εκείνες μία «έξυπνη» συμπεριφορά. Οι πληροφορίες που δίνονταν στη μηχανή στη συνέχεια να μετατρέπονταν σε σύμβολα (γραφήματα, λογικούς τύπους) που ο υπολογιστής μπορούσε να χειριστεί χρησιμοποιώντας ένα σύνολο κανόνων.

Αυτή η προσέγγιση οδήγησε στο σχεδιασμό πληροφοριακών συστημάτων και συστημάτων γνώσης που αναπαράγουν τα γνωστικά βήματα ενός ανθρώπου για την επίλυση προβλημάτων. Ένα σύστημα γνώσης αποτελείται από μια βάση πληροφοριών που αντιπροσωπεύει τον πραγματικό κόσμο και από μια μηχανή συμπερασμάτων που εφαρμόζει ένα σύνολο λογικών κανόνων για την εξαγωγή νέων γνώσεων. Αυτά τα συστήματα είναι σε θέση να παρέχουν υποστήριξη σε μια μεγάλη γκάμα εργασιών, από τον έλεγχο της συμπεριφοράς ενός συστήματος μέχρι την παροχή διάγνωσης που χρειάζεται για τη λήψη μίας απόφασης ή την εκτίμηση μίας κατάστασης.  

Η αποτυχία της «συμβολικής» ΑΙ

Μετατρέποντας τη γνώση σε σύμβολα και καθορίζοντας όλους τους κανόνες που θα χρειαζόταν μια μηχανή για να εκτελέσει μία εντολή, προέκυψε μία ανυπέρβλητη απαίτηση. Οι προγραμματιστές θα έπρεπε να εξετάσουν όλες τις πιθανότητες που μπορεί να συναντούσε το μηχάνημα, ώστε όλα αυτά που απαιτούνται για τη λειτουργία του να περιγραφούν λεπτομερώς! Επιπλέον, για την εκπλήρωση της «απαίτησης» χρειαζόταν σημαντική υπολογιστική ισχύς κάτι που εκείνα τα πρώτα χρόνια έλειπε.

Παράλληλα, η έρευνα στις νευροεπιστήμες άρχισε να μας δείχνει ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος δούλευε με διαφορετικό τρόπο, από ό,τι είχε εκτιμηθεί και από ό,τι ακόμα και σήμερα γνωρίζουμε.

Αυτά τα νέα δεδομένα οδήγησαν στην αποδυνάμωση του αρχικού ενθουσιασμού για την τεχνητή νοημοσύνη και κατ’ επέκταση στην μείωση της χρηματοδότησης των ερευνών.

Τα τέλη της δεκαετίας του 70 έως τα τέλη της δεκαετίας του 80, είναι η εποχή των παγετώνων για την ΑΙ.  

Το 1997  όμως, η νίκη του υπερυπολογιστή Deep Blue επί του Γκάρι Κασπάροφ στο σκάκι, πυροδότησε ξανά το ενδιαφέρον. Ο Deep Blue βασίστηκε σε έναν αλγόριθμο που αναλύει εκατομμύρια δυνατότητες ανά δευτερόλεπτο και επιλέγει την πιο ελπιδοφόρα κίνηση, υποστηριζόμενος από μια τεχνική «ωμής δύναμης» με τεράστια υπολογιστική ισχύ που απλώς εμφανίστηκε εκείνη την περίοδο σαν νοημοσύνη χωρίς όμως, να είναι. Ήταν μία τεράστια και ακατέργαστη υπολογιστική υπερδύναμη.

Κάτι νέο, όμως, ήταν απαραίτητο για την περαιτέρω ανάπτυξη της AI, κάτι διαφορετικό και πιο σύνθετο.

 

Τεχνητή νοημοσύνη με γνώμονα τα δεδομένα – data driven AI

Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, ένα νέο κύμα AI θα προέκυπτε από το συνδυασμό δύο στοιχείων: αλγόριθμοι που επιτρέπουν στις μηχανές να μάθουν και μεγάλη ποσότητα δεδομένων που παράγονται από την ανάπτυξη του ψηφιακού κόσμου, από εμάς, τους ανθρώπους.

Τεχνικές μηχανικής μάθησης – Machine learning

Η μάθηση είναι ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της ανθρώπινης νοημοσύνης. Στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης, η μάθηση νοείται ως η ικανότητα χρήσης της εμπειρίας μέσα από τα δεδομένα, για τη βελτίωση της γνωστικής συμπεριφοράς της.

Η νευροεπιστήμη έχει δείξει ότι οι ανθρώπινες νοητικές ικανότητες βασίζονται στην ενεργοποίηση σύνθετων δικτύων νευρώνων στον εγκέφαλο μας. Αυτά τα νευρωνικά δίκτυα είναι σε θέση να αποθηκεύουν πληροφορίες και γνώσεις και κατά συνέπεια να παρέχουν τις ικανότητες μάθησης.

Εμπνευσμένοι από αυτή τη διαδικασία, οι προγραμματιστές δημιούργησαν τεχνητά νευρωνικά δίκτυα (ANN). Σε ένα ANN, ένας μεγάλος αριθμός μονάδων (τεχνητοί νευρώνες) συνδέονται μεταξύ τους για να δημιουργήσουν ένα πολύπλοκο δίκτυο αλληλεπιδράσεων με διαφορετικά επίπεδα. Όταν δοθεί ένα σήμα εισόδου, ένα δεδομένο, το δίκτυο παράγει ένα σήμα εξόδου που προκύπτει από τις αλληλεπιδράσεις στους τεχνητούς νευρώνες. Η βασική πτυχή του ANN είναι ότι το πρόγραμμα είναι σε θέση να τροποποιήσει τις αλληλεπιδράσεις στο δίκτυο, έως ότου παράξει το αναμενόμενο αποτέλεσμα, παρέχοντας στις μηχανές τη δυνατότητα να εκπαιδεύονται και να μαθαίνουν.

Οι γνώσεις του ANN αποθηκεύονται στο ίδιο το δίκτυο, με παρόμοιο τρόπο με εκείνο της λειτουργίας του ανθρώπινου εγκεφάλου. Πολλαπλασιάζοντας τα στρώματα του   ANN και με τη σύζευξη διαφορετικών τεχνικών μηχανικής μάθησης, οδηγηθήκαμε σε αυτό που είναι γνωστό ως «βαθιά μάθηση» - deep learning.

Λόγω, της μεγάλης ποσότητας δεδομένων που υπάρχει πλέον και που συνεχώς διογκώνεται, αυτή η νέα γενιά τεχνητής νοημοσύνης αναφέρεται ως ΑΙ που βασίζεται στα δεδομένα – data driven AI.

Αυτή η νέα γενιά ΑΙ έχει απόλυτη ανάγκη τα δεδομένα. Τα δικά μας δεδομένα.

Αν πχ θέλουμε να «διδάξουμε» μία μηχανή να αναγνωρίζει εικόνες με γάτες, η μηχανή τροφοδοτείται με χιλιάδες φωτογραφίες, συμπεριλαμβανομένων φωτογραφιών με γάτες και μη. Κάθε φορά που μια φωτογραφία παρουσιάζεται σαν μια είσοδος νέου δεδομένου στο δίκτυο, θα παρέχει μια έξοδο που θα είναι: «γάτα» ή «μη γάτα». Εάν, η έξοδος του αποτελέσματος είναι σωστή, το δίκτυο θα ενισχύσει τις εσωτερικές του αλληλεπιδράσεις. Εάν, η έξοδος είναι λανθασμένη, θα πρέπει να τροποποιήσει τις αλληλεπιδράσεις του για να λάβει υπόψη τις σωστές πληροφορίες. Μετά την ανάλυση εκατοντάδων χιλιάδων εικόνων, οι αλληλεπιδράσεις του ANN θα δώσουν τη δυνατότητα στο πρόγραμμα να είναι σε θέση να αναγνωρίζει σωστά τις εικόνες με γάτες.

Εποπτευόμενη ή μη μηχανική μάθηση

Η μηχανική μάθηση μπορεί να επιβλέπεται ή όχι (supervised not supervised).

Στην περίπτωση της εποπτευόμενης μάθησης, η μηχανή εκπαιδεύεται για να πραγματοποιήσει μια συγκεκριμένη εργασία, όπως πχ να αναγνωρίσει τις γάτες στις εικόνες. Αυτό απαιτεί την τροφοδότηση του συστήματος όπως ελέχθη, με μία μεγάλη ποσότητα δεδομένων, χιλιάδων εικόνων, που περιέχουν γάτες ή όχι.

Η εποπτευόμενη μάθηση υπονοεί, επίσης, ότι το μηχάνημα ελέγχεται για να διαπιστωθεί εάν δίνει τη σωστή απάντηση για κάθε εικόνα που αναλύει κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσης. Η εποπτευόμενη μάθηση χρησιμοποιείται κυρίως για εργασίες που απαιτούν την ταξινόμηση των πληροφοριών.

Από την άλλη, στη μη επιτηρούμενη εκπαίδευση, δεν δίνεται κανένα στοιχείο από πριν και τα δεδομένα παραμένουν χωρίς επισήμανση πχ γάτα ή μη γάτα. Το πρόγραμμα είναι ελεύθερο να βρει τις δικές τους συσχετίσεις στα δεδομένα, αν είναι γάτα δηλαδή μία φωτογραφία ή όχι. Μαθαίνοντας από τα δεδομένα, το μηχάνημα θα δημιουργήσει δικά του συμπλέγματα μέσα από τα παρεχόμενα δεδομένα και προσφέροντας άπειρους συσχετισμούς με βάση τα δεδομένα.

 

Η βασική πτυχή της μάθησης μηχανών

Η ικανότητα εκμάθησης των μηχανών βασίζεται στην ικανότητα του αλγορίθμου να βρει στατιστικά στοιχεία και συσχετίσεις στα δεδομένα που αναλύει.

Στο παράδειγμα των εικόνων γάτας, το πρόγραμμα αποσυνθέτει τα δεδομένα -δηλαδή την κάθε εικόνα - σε μια σειρά μεταβλητών. Η εκπαίδευση των νευρωνικών δικτύων θα επιλέξει προοδευτικά τις μεταβλητές που συσχετίζονται καλύτερα με τις εικόνες που συνιστούν μία γάτα.

Η συμβολική προσέγγιση που είδαμε προηγουμένως (Symbolic AI), θα έπρεπε πρώτα να δώσει την εξήγηση σε ένα πρόγραμμα για το τι είναι μια γάτα, έτσι ώστε να μπορεί εκείνο μετά να αναγνωρίσει την εικόνα της. Αυτό θα συνεπαγόταν τον προγραμματισμό της μηχανής, ώστε να καταλάβει κάθε φορά ξεχωριστά ποιο είναι το πόδι, ποια είναι η ουρά, το τρίχωμα κλπ με ακρίβεια.

Επομένως, η συμβολική πρώιμη AI, θα καθιστούσε αυτό το καθήκον τόσο περίπλοκο και απαιτητικό σε υπολογιστική ισχύ και χρόνο, και άρα απρόσφορο ως μέθοδο.

Οι σύγχρονες τεχνικές εκμάθησης μηχανών παρακάμπτουν αυτά τα εμπόδια χρησιμοποιώντας τη δυνατότητα των μηχανών να αναλύουν τεράστιες ποσότητες δεδομένων για να βρουν στατιστικούς συσχετισμούς (ένα καθήκον στο οποίο το ανθρώπινο μυαλό δεν υπερέχει). Το πλεονέκτημα της AI είναι ότι οι μηχανές μπορούν να εκτελέσουν εργασίες που θα ήταν αδύνατες ή πολύ περίπλοκες.

Ωστόσο, ένα θεμελιώδες γνώρισμα των τεχνικών μάθησης μηχανών είναι ότι δεν υπάρχει τρόπος να γνωρίζουμε πώς η μηχανή φτάνει στο συμπέρασμα της και πώς λαμβάνει την απόφασή της σε μια δεδομένη εργασία. Στο παράδειγμα των εικόνων της γάτας, δεν είναι δυνατόν να γνωρίζουμε ποιες μεταβλητές χρησιμοποιεί το πρόγραμμα στην περιγραφή μιας εικόνας για να αποφασίσει, αν η εικόνα περιέχει μια γάτα ή όχι.

Στην πρώιμη συμβολική AI, η έννοια της «επεξήγησης», η ικανότητα να εξηγεί ένα σύστημα πώς κατέληξε στο συμπέρασμα του, ήταν κεντρική.

Η «εξήγηση» όμως, σήμερα δεν έχει τόση σημασία. Μόνο το αποτέλεσμα μετράει: τι μπορεί να κάνει μια μηχανή, όχι πώς το κάνει. Αυτό θέτει το ερώτημα του κατά πόσον τα συστήματα που βασίζονται σε δεδομένα πραγματικά κάνουν ό, τι αναμένεται από αυτά. Με τον ίδιο τρόπο που οι νευρολόγοι διερευνούν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο εγκέφαλος, με τον ίδιο οι προγραμματιστές εξετάζουν πώς τα συστήματα ΑΙ προχωρούν στο να λάβουν τις αποφάσεις τους.

 

Εφαρμογές της Τεχνητής Νοημοσύνης με βάση τα δεδομένα

Η ΑΙ είναι παντού γύρω μας. Στην καθημερινότητα μας συνέχεια και ας μην το φανταζόμαστε ή το υποψιαζόμαστε.

Η εκμάθηση των μηχανών οδήγησε σε ένα ευρύ φάσμα εφαρμογών σε διάφορους τομείς:

 Αυτόματη μετάφραση, που παρέχεται για παράδειγμα από το Google Translate, DeepL ή SYSTRAN.

 Αναγνώριση ομιλίας και ερμηνεία μαζί, όπως το παράδειγμα μεταξύ αγγλικών και κινέζικων που παρουσιάστηκε το Νοέμβριο του 2012 από τη  Microsoft.

 Συστήματα αναγνώρισης προσώπων που χρησιμοποιούνται σε δικαστικές έρευνες ή για ξεκλείδωμα ενός smartphone.

 Μηχανές που παίζουν παιχνίδια: από την επιτυχία του Deep Blue στο σκάκι, στο IBM Watson που κερδίζει το Jeopardy ή το πόκερ του DeepStack. Η νίκη στο AlphaGo από το DeepMind της Google εναντίον του παγκόσμιου πρωταθλητή Lee Sedol τον Μάρτιο του 2016, αποτέλεσε μία ιστορική καμπή, καθώς το μηχάνημα έδειξε σημάδια για αυτό που αναφέρουν οι σχολιαστές ως δημιουργικότητα.

 Αυτό-οδήγηση οχημάτων: εξοπλισμένο με αισθητήρες και με όπλο την ανάλυση των gigabytes των δεδομένων και των πληροφοριών που λαμβάνει ανά δευτερόλεπτο, η νέα γενιά αυτοματοποιημένων οχημάτων συνδυάζει διαφορετικά συστήματα AI (Tesla, Waymo)

 Ιατρική διάγνωση: Η ΑΙ μπορεί να βοηθήσει τους γιατρούς να διαπιστώσουν ή να επιβεβαιώσουν μια διάγνωση (Human Dx).

 Στρατιωτικά Ρομπότ: επικίνδυνα αυτόνομα συστήματα όπλων είναι σε θέση να επιλέξουν και να βάλουν εναντίον στόχων με μικρή ή καθόλου ανθρώπινη παρέμβαση…

 «Μηχανές Eureka» που υποστηρίζουν τη διαδικασία δημιουργικότητας για την παραγωγή νέων εφευρέσεων (βοήθεια στο σχεδιασμό νέων αντικειμένων και υλικών), βελτιστοποίηση υφιστάμενων λύσεων ή εύρεση νέων λύσεων σε προβλήματα χωρίς προκαταλήψεις που θα μπορούσαν να περιορίσουν τον άνθρωπο δημιουργικότητα. Αυτά τα μηχανήματα δημιουργούν επίσης νέες συνταγές (Chef Watson) ή μπορούν να βοηθήσουν μαθηματικούς να ερευνήσουν νέους τομείς μαθηματικών.

 Καλλιτεχνική AI, ικανή να γράφουν ιστορίες ή να δημιουργούν έργα τέχνης όπως πίνακες ζωγραφικής (The Fooling Painting) ή μουσικές συνθέσεις (Aiva).

Τα συστήματα AI χρησιμοποιούνται επίσης για την άμεση εξυπηρέτηση μας, όπως οι  προσωπικοί βοηθοί (Siri, Sally), κλπ.

 

Διάφοροι περιορισμοί και το μέλλον της Τεχνητής Νοημοσύνης

Περιορισμένη ή αδύναμη ΑΙ – Narrow/ weak AI

Ως περιορισμένη ΑI αναφέρεται η τεχνητή νοημοσύνη που βασιζόμενη στα δεδομένα, μπορεί να κάνει πολύ καλά μία μόνο εργασία: να αναγνωρίσει πχ γάτες και να τις ξεχωρίσει από τις αγελάδες, να παίξει σκάκι και όχι πόκερ,  να εφεύρει μια συνταγή και όχι να συνθέσει μουσική.

Η ουσία είναι ότι οι δεξιότητες που μπορούν να αποκτήσουν αυτές οι μηχανές για να εκτελέσουν μια εργασία δεν είναι μεταβιβάσιμες σε μια άλλη εργασία, κάτι που συνιστά μια σημαντική πτυχή της ανθρώπινης νοημοσύνης.

Η AI που βασίζεται σε χρήση δεδομένων, μπορεί να θεωρηθεί ως μια νέα μορφή νοημοσύνης, διαφορετική από αυτή του ανθρώπινου εγκεφάλου, που επιτρέπει στις μηχανές να εκτελούν καθήκοντα, όπως και οι άνθρωποι, αλλά πολύ γρηγορότερα. Χρησιμοποιώντας στατιστική συσχέτιση προερχόμενη από μια τεράστια ποσότητα δεδομένων, τα μηχανήματα είναι σε θέση να εκτελούν εργασίες που απαιτούν ευφυΐα όταν εκτελούνται από τον άνθρωπο. Ωστόσο, οι μηχανές το κάνουν με μη ανθρώπινες μεθόδους.

Ένας βασικός περιορισμός της ΑΙ είναι ότι δεν διαθέτει κοινή λογική και βούληση. Δεν είναι ακόμα δυνατό για τα μηχανήματα να καταλάβουν τι θα ακολουθήσει στη συνέχεια σε μια αλληλουχία από εικόνες, ούτε να κατανοήσουν το ευρύτερο πλαίσιο μιας σκηνής σε μια εικόνα. Αυτή η ικανότητα κατανόησης των «κανόνων του κόσμου», αποτελεί μία βασική ικανότητα του ανθρώπου που αναπτύσσεται σε νεαρή ηλικία, και είναι αυτό που λέμε με απλά λόγια «κοινή λογική». Τα μηχανήματα δεν έχουν κοινή λογική και δεν κατανοούν τι συνιστά τη λειτουργία ενός αντικειμένου, σε τι χρησιμεύει κλπ.

Η μη εποπτευόμενη μάθηση (unsupervised) μπορεί να φέρει τις μηχανές πιο κοντά στην απόκτηση κοινής λογικής, αλλά και στην εκμάθηση του τρόπου διαχείρισης της αβεβαιότητας. Η μη εποπτευόμενη μάθηση χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο, ώστε οι μηχανές να μάθουν τα καθήκοντα τους χωρίς να τα διδάσκονται: να μάθουν να παίζουν, δηλαδή, παιχνίδια παρακολουθώντας τα απλώς.

Επίσης, οι μηχανές ΑΙ παραμένουν ακόμα ανίκανες να μοιραστούν ένα στόχο, έναν σκοπό με έναν άνθρωπο. Είναι προγραμματισμένες να εκτελούν μια εργασία που μπορεί να βοηθήσει τους ανθρώπους να επιτύχουν ένα στόχο, αλλά δεν μπορούν να μοιραστούν αυτόν τον στόχο ως νόημα, ως αξία ή να τον κατανοήσουν.

Ένα αυτόνομο αυτοκίνητο είναι ένα εργαλείο για να φτάσει κάποιος από το σημείο Α στο σημείο Β, δεν μπορεί μοιραστεί το στόχο, όμως, ενός επιβάτη να ακολουθήσει τη διαδρομή που προσφέρει τα καλύτερα αξιοθέατα.

Οι μηχανές δεν μοιράζονται την σκοπιμότητα με τον χειριστή τους. Είναι εργαλεία που δεν μπορούν να συνεργαστούν, ανεξάρτητα από το πόσο έξυπνα εμφανίζονται,  αλλά να αλληλεπιδράσουν. Αυτό έχει σημαντικές επιπτώσεις στην υπό εκκόλαψη σχέση μεταξύ ανθρώπων και συστημάτων ΑΙ. Οι άνθρωποι πρέπει να είναι σε θέση να αναλάβουν τον έλεγχο και να διορθώσουν το σύστημα όταν εμφανιστεί κάτι απρόσμενο ή όταν υπάρξει ανάγκη.

 

Τεχνητή Γενική Νοημοσύνη: στο δρόμο για την «ισχυρή Τεχνητή Νοημοσύνη»

Η αρχική αναζήτηση της ΑΙ ήταν να δημιουργηθούν μηχανές που θα μπορούσαν να εμφανίσουν το ίδιο επίπεδο νοημοσύνης με τον άνθρωπο. Αυτό σήμερα αναφέρεται ως Τεχνητή Γενική Νοημοσύνη ή «ισχυρή ΑΙ»- strong AI.

Η ισχυρή AI σημαίνει ότι τα μηχανήματα θα εκτελούν διαφορετικά καθήκοντα και όχι μόνο τα προκαθορισμένα, θα δείχνουν σημάδια κοινής λογικής, δημιουργικότητα, ενδεχομένως συναισθήματα ή ακόμα και συνείδηση. Πολύ πιθανό να θέσουν και τους δικούς τους στόχους.

Μια προέκταση του μέλλοντος της ΑΙ θα δώσει τη δυνατότητα στη μηχανή να αυτοβελτιώνεται, οδηγώντας σε μια εκθετική αύξηση της ευφυΐας τους.

Υπεροψία εκ μέρους τους και υπερβολή θα πει κανείς. Μια τέτοια υπερβολή, που θα ξεπερνούσε θεωρητικά την ανθρώπινη νοημοσύνη, θα οδηγούσε σε αυτό που ονομάζεται «τεχνολογική ιδιαιτερότητα» - singularity. Το δυστοπικό σενάριο του «Εξολοθρευτή» να βρεθούν, δηλαδή, οι άνθρωποι στο έλεος των μηχανών.

Ωστόσο, δεν υπάρχουν στοιχεία ότι η ανθρώπινη νοημοσύνη διαθέτει ένα δεδομένο σημείο πέρα από το οποίο είναι δυνατή η υπερίσχυση μόνο της «νοημοσύνης» των μηχανών. Η εμφάνιση ενός υψηλότερου επιπέδου νοημοσύνης σημαίνει περισσότερα από το να σκέφτεσαι γρήγορα. Πολλά από τα σημερινά πολύπλοκα ζητήματα δεν θα επιλυθούν με μια εκθετική βελτίωση των υπολογιστικών ικανοτήτων των μηχανών, αλλά μόνο από τον άνθρωπο.

 

Οι προκλήσεις της ΑΙ

Η ποιότητα και η ιδιωτικότητα των δεδομένων

Προκειμένου, να λειτουργούν αποτελεσματικά τα συστήματα εφοδιασμένα με ΑΙ, είναι απαραίτητη, όπως είδαμε, η τροφοδότηση τους με μία πολύ μεγάλη ποσότητα δεδομένων.

Η διασφάλιση ότι η συλλογή, η πρόσβαση, η χρήση και η αποθήκευση δεδομένων για εφαρμογές AI δεν θα απειλήσουν την προστασία της ιδιωτικής ζωής των χρηστών, είναι μια από τις σύγχρονες και πιο σημαντικές προκλήσεις της AI.

Ωστόσο, ένα άλλο θέμα εξίσου σοβαρό θέμα αφορά στην ποιότητα των δεδομένων. Η ανεπαίσθητη πολλές φορές μεροληψία στα δεδομένα που χρησιμοποιούνται για την εκπαίδευση των συστημάτων ΑΙ, μπορεί να οδηγήσει σε μία ανεπιθύμητη προκατάληψη ως προς το φύλο ή τη φυλή πχ στις αποφάσεις που λαμβάνει ένα σύστημα.

Έχει παρατηρηθεί ότι τα συστήματα ΑΙ εμφανίζουν μεροληπτική στάση, ανάλογα με τα δεδομένα που τους δοθούν. Τα συστήματα μηχανικής μάθησης όχι μόνο «μαθαίνουν» και μιμούνται τις προκαταλήψεις από τα δεδομένα με τα οποία εμείς τα τροφοδοτούμε, αλλά μπορούν να ενισχύσουν αυτή τη μεροληψία και την ανισότητα στις αποφάσεις που λαμβάνουν!

Πρέπει να διασφαλιστεί η ποιότητα των χρησιμοποιούμενων δεδομένων, να αποφευχθεί η μεροληψία και να διασφαλιστεί ότι το πρόγραμμα δεν θα λαμβάνει υπόψη τυχόν προκαταλήψεις φύλου, φυλής κλπ.  Αυτό συνιστά μία τεράστια ζωτικής σημασίας πρόκληση για την ΑΙ.

Αυτόνομη λήψη αποφάσεων

Το μεγαλύτερο ζήτημα ως προς την ΑΙ, είναι η θεωρητική δυνατότητα της να μπορεί να λαμβάνει αυτόνομες αποφάσεις. Σήμερα, αυτή η πιθανότητα φαίνεται ακόμα μακρινή, αλλά όχι τελείως ανέφικτη.

Η ΑΙ παραμένει ένα εργαλείο που εκτελεί εντολές υποβοηθητικές για τον άνθρωπο.

Μπορεί να είμαστε ακόμα στην εποχή της μειωμένης τεχνητής νοημοσύνης, αλλά είναι πολύ πιθανό στο μέλλον τα συστήματα ΑΙ να κατανοούν τι και γιατί το εκτελούν.

Ως εκ τούτου και επειδή η πρόληψη είναι η καλύτερη μέθοδος οργάνωσης, ένα ρυθμιστικό πλαίσιο για τον έλεγχο των αλγορίθμων και τον αντίκτυπό τους είναι απαραίτητο, προκειμένου να αποφευχθούν ενδεχόμενοι κίνδυνοι για την ιδιωτική ζωή και την αυτονομία του ανθρώπου. Είναι πολύ σημαντικό να αντισταθούμε στον πειρασμό να χρησιμοποιήσουμε τα συστήματα AI προτού προσαρμοστεί κατάλληλα το νομικό μας πλαίσιο.

Αντίκτυπος της τεχνητής νοημοσύνης στην αγορά εργασίας

Για το μείζον αυτό ζήτημα που κατά καιρούς δαιμονοποιείται πότε αδίκως και πότε δικαίως, το ΔΙΚΤΥΟ έχει παρουσιάσει τις εκτιμήσεις επιστημόνων και ειδικών που κυριαρχούν σήμερα στον παγκόσμιο διάλογο.

Η πρόσφατη πρόοδος στην ΑΙ και η ανάπτυξη της ρομποτικής δημιουργεί φόβους, όσον αφορά στην εξέλιξη της αγοράς εργασίας, καθώς αρκετές θέσεις απασχόλησης φαίνεται να διατρέχουν όλο και περισσότερο κίνδυνο από την αυτοματοποίηση των επόμενων δεκαετιών.

Οι ερευνητές της AI εκτιμούν πιθανή την πλήρη αυτοματοποίηση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων σε περίπου 120 χρόνια από τώρα. Η αυτοματοποίηση της εργασίας εξαρτάται βέβαια και από τον τύπο της εργασίας και από τις απαιτούμενες δεξιότητες.

Σε κάθε περίπτωση ο απόλυτος αυτοματισμός δεν είναι δυνατόν να υπάρξει. Εκείνο που θα δούμε, όμως, να αναπτύσσεται ραγδαία τα επόμενα χρόνια, είναι η προσαρμογή σχεδόν κάθε επαγγέλματος στη νέα εποχή. Η σύζευξη ανθρώπου και μηχανής. Η αλληλεπίδραση. Και αυτό συνιστά μία προσαρμογή που απαιτεί αναδιάρθρωση της εκπαίδευσης και της διά βίου μάθησης. Τα παιδιά μαζί με Ιστορία θα πρέπει να μαθαίνουν και κώδικα προγραμματισμού…

Τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης και η αύξηση της ανισότητας

Πέραν των επιπτώσεων στην αγορά εργασίας, έντονες είναι οι συζητήσεις σχετικά και με τον αντίκτυπο των συστημάτων AI στην κοινωνική ανισότητα. Ορισμένοι προβλέπουν ότι η αυτοματοποίηση των θέσεων εργασίας θα μειώσει τη δυνατότητα κοινωνικής κινητικότητας και θα ωφελήσει τους πλουσιότερους, οι οποίοι θα μπορούν να προσαρμοστούν καλύτερα στην αλλαγή. Τα εργαλεία AI μπορούν να αναδιαμορφώσουν τον τρόπο με τον οποίο παράγεται ο πλούτος και να μεταβάλλουν την παγκόσμια ισορροπία εξουσίας, οδηγώντας σε περαιτέρω ανισότητες.

Άλλοι υποστηρίζουν, αντιθέτως, ότι η AI έχει μεγάλη δυνατότητα αναδιανομής του πλούτου και ότι μπορεί να αποφευχθεί το σενάριο της συγκέντρωσης πλούτου σε λίγους.
Το ζήτημα της ΑΙ και της πιθανής ανισότητας συζητείται επί του παρόντος σε διεθνή φόρα, όπως τα Ηνωμένα Έθνη και ο ΟΟΣΑ με μεγάλη προσοχή.

 

Ρυθμιστικό πλαίσιο για την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης

Η κανονιστική πλαισίωση της ανάπτυξης της τεχνητής νοημοσύνης

Η συζήτηση είναι παγκόσμια και οι προεκτάσεις της διεθνείς. Εδώ θα εντοπίσουμε στο ευρωπαϊκό σκέλος της ρυθμιστικής προσαρμογής στα νέα ζητήματα που ανακύπτουν με την ΑΙ.

Το νομικό πλαίσιο της ΕΕ σχετικά με τα δεδομένα, τους αλγόριθμους και τα ρομπότ είναι σαφές ότι πρέπει να εμπλουτιστεί και  να τροποποιηθεί. Τον Απρίλιο του 2016, το Ευρωκοινοβούλιο και το Συμβούλιο, ενέκριναν κανονισμό για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών.

Μία σημαντική πτυχή του κανονισμού είναι ότι: Ο υπεύθυνος επεξεργασίας των δεδομένων εφαρμόζει κατάλληλα μέτρα για την προστασία των δικαιωμάτων, των ελευθεριών και των έννομων συμφερόντων του υποκειμένου των δεδομένων.

Αυτός ο κανονισμός οδήγησε κατόπιν στην έκδοση κατευθυντήριων γραμμών για την αυτοματοποιημένη λήψη αποφάσεων, τον Οκτώβριο του 2017. Αυτές οι κατευθυντήριες γραμμές απαιτούν από τους υπεύθυνους επεξεργασίας δεδομένων να βρίσκουν απλούς τρόπους να ενημερώσουν το υποκείμενο των δεδομένων σχετικά με το σκεπτικό ή τα κριτήρια πάνω στα οποία βασίστηκε η χρήση των αλγόριθμων. Με απλά λόγια, οι προγραμματιστές θα πρέπει να εξηγούν κατανοητά τι και γιατί το κάνουν κάθε φορά που θα τους ζητείται.

Μία σημαντική στιγμή για την ευρωπαϊκή έννομη τάξη είναι η έγκριση του ψηφίσματος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου τον Φεβρουάριο του 2017, σχετικά με τους κανόνες και τη νομοθεσία για τη ρομποτική. Το Κοινοβούλιο κάλεσε την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να διαμορφώσει τους ορισμούς της νέας κατηγορίας των έξυπνων ρομπότ. Το ψήφισμα υποστηρίζει ότι το νομικό πλαίσιο της Ένωσης για τη ρομποτική και την ΑΙ πρέπει να επικαιροποιηθεί  και να συμπληρωθεί με κατάλληλες αρχές δεοντολογίας. Το Κοινοβούλιο υπογράμμισε, επίσης, την αρχή της διαφάνειας, ζητώντας να υπάρχει πάντα η δυνατότητα αιτιολόγησης κάθε απόφασης που λαμβάνεται με τη βοήθεια της AI και που δύναται να έχει ουσιαστικό αντίκτυπο στη ζωή ενός ή περισσοτέρων ατόμων. Το ΕΚ, ζητά, τη σύσταση ενός ευρωπαϊκού οργανισμού για τη ρομποτική και την Τεχνητή Νοημοσύνη, που θα παράσχει υποστήριξη σε αυτά τα θέματα.

Τέλος, στο ψήφισμα γίνεται ειδική αναφορά στα θέματα πνευματικής ιδιοκτησίας κλπ.

Η μείζονα πρόκληση σήμερα δεν είναι η ενδυνάμωση της ΑΙ. Αυτό έχει δρομολογηθεί ανεπιστρεπτί. Η πρόκληση είναι η δημιουργία του ρυθμιστικού πλαισίου που θα οδηγήσει με ασφάλεια και όραμα την ανθρωπότητα σε δρόμους που έχει πάει μόνο η φαντασία μας.

 

Μελέτη: Η Ευρώπη απέναντι στη διπλή πρόκληση της λειτουργικότητας και της δημοκρατίας

Η Ευρώπη απέναντι στη διπλή πρόκληση της λειτουργικότητας και της ενίσχυσης της δημοκρατικής και ισότιμης συμμετοχής των Κρατών Μελών, είναι ο τίτλος του νέου policy paper του διευθυντή του Δικτύου Γιάννη Μαστρογεωργίου. 

Εισαγωγή

Η εξέλιξη της δομής, αλλά και της φιλοσοφίας της λειτουργίας της ΕΕ ως πολιτικό σύστημα και ειδικότερα της ΟΝΕ, προϋποθέτει μία αναγκαία διασαφήνιση ως προς τους στόχους της εξέλιξης. Πρόκειται απλώς για μια τυπική διαδικασία μεταρρύθμισης του παρόντος συστήματος αφήνοντας ανέγγιχτη τη λογική της Κοινότητας και τη λεπτή ισορροπία μεταξύ συμφερόντων και ισχύος; Ή πρόκειται για μία φιλόδοξη ιδέα μεταμόρφωσης της Ένωσης σε μία πραγματική κοινοβουλευτική ένωση, με μία εκτελεστική εξουσία υπόλογη στο Κοινοβούλιο ή ακόμα και σε ένα Προεδρικό σύστημα, με ό,τι αυτό συνεπάγεται και με έναν σαφή διαχωρισμό των εξουσιών;

Και ενώ η πολιτική εναλλαγή ως έννοια και ως ουσία άσκησης της πολιτικής και της δημοκρατίας, είναι εκ των ων ουκ άνευ συστατικό των εγχώριων συστημάτων των Κρατών Μελών, σε υπερεθνικό επίπεδο αυτή η έννοια δεν υφίσταται. Η έμφαση στο «λειτουργισμό» ως ανέκαθεν πυρήνα της ιδέας της ΕΕ, υπερισχύει της απαίτησης για πραγματικές Ευρωπαϊκές εκλογές.

Η μεταρρύθμιση της ΕΕ πρέπει να συμπεριλάβει μία ανακατανομή των εξουσιών, ώστε να οδηγήσει σε μία νέα θεσμική δομή που θα απαντά σε δύο βασικές προκλήσεις: τη δημιουργία μίας διακριτής και υπεύθυνης πολιτικής ηγεσίας και στη δημοκρατική νομιμοποίηση των ευρωπαϊκών αποφάσεων τόσο από τα εθνικά κοινοβούλια όσο και από το Ευρωκοινοβούλιο, που θα ενθαρρύνει τους πολίτες να αγκαλιάσουν πολιτικά και δημοκρατικά τα θέματα που αφορούν όλους μας.

Από την αρχή της ευρωπαϊκής κρίσης χρέους η σημασία δόθηκε στην αποτροπή της διάλυσης της ΟΝΕ και της «στεγανοποίησης» όσο το δυνατόν καλύτερα απέναντι στους υπαρξιακούς κινδύνους που απειλούσαν αφενός την ΟΝΕ και αφετέρου την ίδια την ΕΕ. Η ανάγκη αυτή παραγκώνισε εν μέρει βασικές αξίες της Ένωσης, όπως η λογοδοσία και δεν έδωσε αντίστοιχη σημασία στη θεσμική εξέλιξη της ΕΕ.

Το 2012, η έκθεση του τότε προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Van Rompuy, για τη μεταρρύθμιση της ΟΝΕ, είχε αναδείξει το θέμα της δημοκρατικής λογοδοσίας ένα από τα τέσσερα δομικά στοιχεία του οδικού χάρτη που είχαν συμφωνήσει τότε οι 28 ηγέτες της Ένωσης. [1]

Είναι σημαντικό ότι παρόλη την πρόοδο που έχει πραγματοποιηθεί στο πεδίο της οικονομικής αλληλεγγύης, του ελέγχου των δημοσιονομικών μεγεθών και των εθνικών προϋπολογισμών και της Τραπεζικής Ένωσης, το ερώτημα που αφορά το βάθος του δημοκρατικού ελλείμματος.

Εν συνεχεία, το 2015, η έκθεση των 5 Προέδρων, που παρουσιάστηκε στον Ευρωπαικό Συμβούλιο, ακολουθεί προσεκτικά τα βήματα της προηγούμενης έκθεσης και ορίζει την εξέλιξη της μεταρρυθμιστικής προσπάθειας σε δύο φάσεις: την πρώτη έως το καλοκαίρι του 2017 μέσα από μέτρα άμεσης υλοποίησης και τη δεύτερη που σκοπό τη νέα δομή της ΟΝΕ μέχρι το 2015. [2]

Η πρωτοβουλία της ιδέας για την εξέλιξη της ΟΝΕ εντάσσεται μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της Λευκής Βίβλου για το μέλλον της Ευρώπης, που δημοσιεύτηκε από την Επιτροπή το Μάρτιο του 2017 μαζί με ένα κείμενο ειδικού περιεχομένου που αφορούσε την εμβάθυνση της ΟΝΕ. [3]

Τα μείζονα ζητούμενα της πολιτικής ενδυνάμωσης της ΕΕ, της υπεύθυνης και λογοδοτούσας πολιτικής ηγεσίας της Ένωσης και της ΟΝΕ, βρέθηκαν για αρκετό διάστημα στο παρασκήνιο και όχι στο προσκήνιο του ευρωπαϊκού πολιτικού διαλόγου και λογισμού. Η έλλειψη διάθεσης από τα Κράτη Μέλη – εν μέρει επιβαλλόμενη από τις ιδιαίτερες πολιτικές συνθήκες στο εσωτερικό τους – φαίνεται ότι σταδιακά μεταστρέφεται. Η εκλογή του Εμ. Μακρόν στην Προεδρία της Γαλλικής Δημοκρατίας που δήλωσε ότι η αλλαγή στην ΕΕ είναι προτεραιότητα του και οι επικουρικές σε αυτή τη βούληση δηλώσεις της Καγκελαρίου Μέρκελ, αλλά και του Προέδρου της Επιτροπής για μία ισχυρή ΟΝΕ, είναι δείγματα ενθαρρυντικής μεταστροφής. [4]

Με βάση τη συζήτηση που έχει προκύψει από τα θεσμικά κείμενα και τις πολιτικές πρωτοβουλίες των ηγετών της ΕΕ, το κείμενο του ΔΙΚΤΥΟΥ σκοπό έχει να παράσχει προτάσεις που θα βελτιώσουν.

[1] http://europa.eu/rapid/press-release_PRES-12-307_el.htm?locale=en

[2] http://europa.eu/rapid/press-release_IP-15-5240_el.htm

[3] https://ec.europa.eu/commission/white-paper-future-europe_el

[4] https://ec.europa.eu/commission/state-union-2017_el

Προδημοσίευση της νέας μελέτης του ΔΙΚΤΥΟΥ για την 4η Βιομηχανική Επανάσταση

Για την τρέχουσα ερευνητική περίοδο το ΔΙΚΤΥΟ έχει επικεντρώσει την προσοχή του στην ανάδειξη των επιπτώσεων και τις εξελίξεις γύρω από την Δ' Βιομηχανική Επανάσταση (με την πλήρη διάδοση της Τεχνητής Νοημοσύνης) στην Οικονομία, την Εργασία, την Παραγωγή, τις ανθρώπινες και κοινωνικές σχέσεις κλπ. Για το συγκεκριμένο θέμα το ΔΙΚΤΥΟ είχε ξεκινήσει από πέρσι κάποιες δράσεις, με την πρόσκληση στην Ελλάδα του πρ. αντιπροέδρου του twitter και ερευνητή του ΜΙΤ James Kondo, ο οποίος παρουσίασε για πρώτη φορά στην Ελλάδα τις εξελίξεις γύρω από την ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης. [δείτε εδώ και εδώ

Τις προσεχείς ημέρες θα κυκλοφορήσει εκτενέστερη μελέτη που εξέδωσε το ΔΙΚΤΥΟ και την οποία εκπόνησε ο διευθυντής του ΔΙΚΤΥΟΥ Γιάννης Μαστρογεωργίου με τίτλο "Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση - Κράτη, επιχειρήσεις, εκπαίδευση, και εργαζόμενοι μπροστά στις προκλήσεις της τεχνητής νοημοσύνης και του αυτοματισμού".

Το ΒΗΜΑ της Κυριακής 28/10 σε ολοσέλιδο ρεπορτάζ της Δ. Κρουστάλλη φιλοξένησε μια συνοπτική προδημοσίευση της συγκεκριμένης μελέτης με κάποια από τα βασικότερα χαρακτηριστικά της. (Δείτε εδώ ολόκληρο το δημοσίευμα του Βήματος)

 

Ποτσδαμ 2017: «Το μέλλον της Ευρώπης περνά μέσα από τις παγκόσμιες προκλήσεις»

Το Δίκτυο συμμετείχε για δεύτερη συνεχή χρονιά στο Ετήσιο Συνέδριο «M100 Sanssouci Colloquium» που πραγματοποιείται κάθε χρόνο στο Ποτσδαμ της Γερμανίας, με στόχο να ενδυναμώνει τους δημοκρατικούς θεσμούς, την πολυφωνία και ελευθερία του λόγου μέσα από τον διάλογο μεταξύ εκπροσώπων ΜΜΕ και πολιτειακών παραγόντων. Η φετινή συνεδρίαση είχε τίτλο «Δημοκρατία ή Απολυταρχία; Η αναγέννηση στων σκοτεινών δυνάμεων» και το ΔΙΚΤΥΟ εκπροσώπησε ο διευθυντής Γιάννης Μαστρογεωργίου.

Η συζήτηση στην οποία συμμετείχαν ακαδημαϊκοί, δημοσιογράφοι, αναλυτές από χώρες της ΕΕ, έγινε στον απόηχο της χθεσινής ομιλίας του προέδρου Γιούνκερ για το μέλλον της ΕΕ.

Στις παρεμβάσεις έγιναν εκτενείς αναφορές στις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ένωση. Ο διάλογος έφερε στο φως απόψεις με μεγάλο εύρος μεταξύ τους. Από την πιθανή αναστολή του Brexit έως την ιδέα μίας ευέλικτης ένωσης και των σχέσεων με τη Ρωσία

Είναι εμφανής η παράλληλη βούληση προς την ενίσχυση των 27 κρατών-μελών αλλά και ο προβληματισμός για το μέλλον της Ευρώπης.

Ο κ. Μαστρογεωργίου, σύμφωνα και με όσα έχει υπογραμμίσει εδώ και καιρό το Δίκτυο σε δημοσιεύσεις του, επανέλαβε ότι πέρα από τα σχέδια της Ένωσης και του Προέδρου Γιούνκερ, υπάρχουν 3 παγκόσμιες και ισχυρές δυνάμεις αλλαγής, που η Ένωση πρέπει να λάβει υπ’ όψιν της:

  1. Η δημογραφική εξέλιξη και η τάση μετανάστευσης.
  2. Η επανάσταση της τεχνολογίας, ο αυτοματισμός και ο τρόπος επηρεασμού της απασχόλησης.
  3. Η Επιφυλακτικότητα μεγάλου μέρους του πληθυσμού απέναντι στις νέες τάσεις της παγκοσμιοποίησης, όπως αυτές εκφράζονται μέσα από την ισχυροποίηση ξενοφοβικών και εσωστρεφών κομμάτων.

 

Ανάλυση του ΔΙΚΤΥΟΥ για την Παγκόσμια Στρατηγική της Ε.Ε. στην Εξωτερική Πολιτική

Μία από τις σημαντικές προεκτάσεις της εκλογής του Ντ. Τράμπ στην Προεδρία των ΗΠΑ θα είναι και η εξέλιξη των σχέσεων των ΗΠΑ με την ΕΕ και το νέο πλαίσιο μέσα στο οποίο - με δεδομένο και το Brexit - θα διαμορφωθεί η πολιτική άμυνας και ασφάλειας της ΕΕ. Είναι σφόδρα πιθανό οι αλλαγές που θα φέρει η εκλογή νέου Προέδρου των ΗΠΑ να επεκταθούν σε μία ιδιαίτερα ευαίσθητη περιοχή των ευρω-ατλαντικών σχέσεων, όπως η ασφάλεια και η άμυνα της ΕΕ. Ένα από τα βασικά ερωτήματα είναι αν ο Πρόεδρος Τράμπ θα στηρίξει το ΝΑΤΟ ή θα δώσει περισσότερο βάρος στη συνεννόηση με τη Ρωσία. Πολύ πιθανό θεωρείται να ανακοινώσει περικοπές στη συνεισφορά των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ ζητώντας παράλληλα από τους Ευρωπαίους να αυξήσουν τη δική τους. 

Με αφορμή την εκλογή Ντ. Τράμπ, το ΔΙΚΤΥΟ παρουσιάζει τη νέα του ανάλυση για το διεθνή ρόλο της ΕΕ, βασισμένη στο κείμενο της Παγκόσμιας Στρατηγικής για την ΕΕ, που εκπόνησε η Ύπατη Εκπρόσωπος της ΕΕ για θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφαλείας, Φ. Μονγκερίνι, το καλοκαίρι.

[Πατήστε επάνω στην εικόνα για να ανοίξετε/κατεβάσετε την ανάλυση] 

ΟΝΕ 2.0: Μερεμέτια ή αλλαγή παραδείγματος;

Έξι χρόνια σοβεί η οικονομική κρίση και η ζώνη του ευρώ εξακολουθεί να αποτελεί ατελή νομισματική ένωση. Τα έκτακτα μέτρα που λήφθηκαν έχουν σταματήσει την ελεύθερη πτώση, οι χρηματοπιστωτικές αγορές έχουν- σχετικά - ηρεμήσει και η συρρίκνωση της οικονομίας φαίνεται να ολοκληρώνεται. Όμως, ακόμα και στις πιο σκοτεινές στιγμές της κρίσης, ένα όραμα, μία ιδέα, για μια στενότερη σχέση ανάμεσα στα κράτη μέλη της ΟΝΕ, μία ανάγκη υπέρβασης της κρίσης μέσα από μία εγγύτερη σχέση αλληλεγγύης και προωθητικής ανάτασης, ήταν συνεχώς παρούσα.

Προτάσεις για ισχυρότερες οικονομικές δομές που θα κλείσουν τα κενά στη νομισματική Ένωση, επιτυγχάνοντας ταυτόχρονα μεγαλύτερη πολιτική αλληλεγγύη. Το όραμα πήγαινε μακριά. Μια δημοσιονομική ένωση με τους απαραίτητους οικονομικούς μηχανισμούς απορρόφησης κραδασμών, ένας πραγματικός και υπερβατικός κοινοτικός προϋπολογισμός της ΕΕ, δημοσιονομικές μεταβιβάσεις,

Ευρωομόλογα, κοινή ασφάλιση καταθέσεων, ένα ταμείο για τη στήριξη της εξυγίανσης τραπεζών, ήταν κάποια από τα οραματικά συστατικά. Κάποια από αυτά έγιναν, κάποια δρομολογούνται. Μένει όμως, ακόμα το πιο βασικό που έχει επανειλημμένως αναβληθεί, η ρεαλιστική, δηλαδή, προοπτική μίας πολιτικής συναίνεσης για το μέλλον της δομής, μίας πιο ανθεκτικής ΟΝΕ και της περαιτέρω ενίσχυσης της με πυλώνες τη λογοδοσία και την αποτελεσματικότητα, που θα οδηγήσει τελικώς στην Ιθάκη της πολιτικής Ένωσης.

Η συνέχιση ύπαρξης μίας ατελούς ΟΝΕ δεν πρέπει να αποτελεί έκπληξη.

Η ζώνη του ευρώ έχει να υπερβεί ένα βασικό εμπόδιο. Το επόμενο βήμα σε μια πλήρη νομισματική ένωση απαιτεί τη μεταβίβαση της εθνικής δημοσιονομικής,  φορολογικής κυριαρχίας – και κατ επέκταση της πολιτικής κυριαρχίας – ώστε να

επιτευχθεί μία αποτελεσματική ομοσπονδία.

Παρά τα πάνω από 50 χρόνια εξέλιξης της Ευρώπης ως Κοινότητας και κατόπιν ως Ένωσης, ο στόχος της ομοσπονδίας, έχει παραμείνει άπιαστος. Έξι χρόνια

η κρίση δεν κατάφερε να υποχρεώσει τις κυβερνήσεις να υπερβούν τον εφιάλτη του πολιτικού κόστους των αναγκαίων επιλογών. Γι 'αυτό το λόγο, παρά την οικονομική θεραπεία, η ασθένεια αντέχει.

Τα οικονομικά μέτρα έκτακτης ανάγκης για τη στήριξη των προβληματικών δημοσιονομικών των Κρατών, κατά τη διάρκεια της κρίσης ήταν αναμφισβήτητα μια σημαντική πολιτική επιτυχία και έκανε πιο αργή και ομαλή την ελεύθερη πτώση που είχε το οικοδόμημα στην αρχή της κρίσης. Από την άλλη όμως, εισήγαγε νέες αδυναμίες. Ειδικότερα, η πολιτική της παροχής κρατικών δανείων για την εξόφληση των ιδιωτών πιστωτών που ακολουθείται από την εκ νέου ανάγκη κουρέματος του δημοσίου χρέους, έχει σπείρει τους σπόρους μελλοντικών προβλημάτων.

Η υπέρβαση που δεν έγινε 

Στις 9 Μαΐου 1950, ο Robert Schuman, ο τότε υπουργός Εξωτερικών της Γαλλίας,

κάλεσε την Ευρώπη να αποδεχθεί το όραμα της Ομοσπονδίας. Παρακινημένος από τον επείγοντα χαρακτήρα της διατήρησης της παγκόσμιας ειρήνης, με την έκκλησή του ήταν ταυτόχρονα και οραματιστής και ρεαλιστής. Ο ίδιος προειδοποίησε ότι η Ευρώπη «δεν θα δημιουργηθεί μονομιάς» και μίλησε για «συγκεκριμένα μέτρα» για να χτιστεί μία Ομοσπονδία «de facto αλληλεγγύης».

Το 1970, μια ομάδα εμπειρογνωμόνων με επικεφαλής τον Pierre Werner, πρωθυπουργό του Λουξεμβούργου, συνέταξε ένα σχέδιο για μια Ευρωπαϊκή Νομισματική Ένωση. Ο Peter Kenen υποστήριξε το 1969 ότι μια νομισματική ένωση χρειάζεται μια δημοσιονομική ένωση που θα υποστηρίξει τα κράτη μέλη όταν αντιμετωπίζουν προβλήματα οικονομικής ύφεσης.Ενώ η έκθεση Werner πρότεινε ένα εντυπωσιακό άλμα σε ένα ενιαίο νόμισμα, όριζε ότι δεν θα υπάρξει δημοσιονομική ένωση. Η απαίτηση αυτή έγινε αποδεκτή στην ακαδημαϊκή και πολιτική σφαίρα. Ωστόσο, ούτε ο Werner ούτε η (πολύ αργότερα) έκθεση Delors περιέχει κάτι επ αυτού, όπως είδαμε. Αυτό δεν ήταν τυχαίο. Η δημοσιονομική κυριαρχία είναι το σύμβολο της πολιτικής κυριαρχίας και δεν υπήρχε βούληση από κανέναν να την παραδώσει. Αυτό το βασικό πλαίσιο δεν έχει αλλάξει από την έναρξη της κρίσης.

Προφανώς, αυτό ήταν μια αναγνώριση της πολιτικής πραγματικότητας και των πολιτικών αντοχών της εποχής.

Η Έκθεση Delors που ακολούθησε, το 1989 ήταν παρόμοια ρεαλιστική και ως εκ τούτου δεν περιείχε τη δυναμική της περαιτέρω ενοποίησης.

Έτσι, για σχεδόν τέσσερις δεκαετίες, από την έκθεση Werner έως την έναρξη της κρίσης το 2008, το τεκμήριο ήταν ότι η εθνική δημοσιονομική και φορολογική κυριαρχία δεν θα εκχωρούνταν σε μια ευρωπαϊκή ομοσπονδία.

Η ιδέα της Ομοσπονδίας, ωστόσο, είναι συνεχώς επίκαιρη στο δημόσιο λόγο, καθώς η ζώνη του ευρώ αντιμετωπίζει την ανάγκη για σημαντικές δημοσιονομικές μεταβιβάσεις μεταξύ των ΚΜ. Αλλά οι προτάσεις προς αυτή την κατεύθυνση είναι προσεκτικές. Η Έκθεση των 5 Προέδρων για τη δομή της ΟΝΕ που συνέπεσε με τη νέα κρίση στις διαπραγματεύσεις με την Ελλάδα, άνοιξε εκ νέου τη συζήτηση για τη διακυβέρνηση της ΟΝΕ και ήδη έχουν διαμορφωθεί οι διαφορετικές απόψεις

Η αλήθεια είναι, πάντως, ότι τα τελευταία 6 χρόνια, κάθε φορά που υπήρξε μια πρόταση να καθιερωθεί ένα σύστημα δημοσιονομικών μεταβιβάσεων, εκείνη έπεσε στο κενό. Αυτή ήταν πχ η μοίρα των ευρωομολόγων (σε πολλές παραλλαγές τους).

Τα χρόνια της κρίσης

Μεταξύ 2010 και 2014, η Οικονομική και Νομισματική Ένωση (ΟΝΕ) πέρασε

μια σειρά μεταρρυθμίσεων: η δημιουργία του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας (ΕΜΣ) ως βραχίονα οικονομικής βοήθειας της ζώνης του ευρώ, αλλά και ως ένας πραγματικά νέος θεσμός, η υιοθέτηση του six pack και του two pack, τα νομοθετικά, δηλαδή, πακέτα που στοχεύουν στην ενίσχυση και διεύρυνση του μηχανισμού επιτήρησης,  μια νέα Συνθήκη για τη Σταθερότητα, τον Συντονισμό

και τη Διακυβέρνηση (ΣΣΣΔ), που ενισχύει την προσήλωση στη δημοσιονομική πειθαρχία και τελευταίο αλλά όχι λιγότερο σημαντικό, η έναρξη μιας τραπεζικής ένωσης μεταξύ των χωρών της ΟΝΕ. Ποτέ πριν στην ιστορία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), δεν είχαν εισαχθεί τόσες πολλές μεταρρυθμίσεις μέσα σε ένα τόσο σύντομο χρονικό διάστημα.

Δύο χρόνια ωστόσο, μετά την ολοκλήρωση αυτής της μεγάλης νομοθετικής προσπάθειας, λίγοι πολιτικοί θα τολμούσαν να πουν ότι η «αποστολή εξετελέσθη».

Στην πρώτη του ομιλία στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο Jean- Claude Juncker, ως υποψήφιος ακόμη για την προεδρία της Επιτροπής, δεσμεύτηκε να συνεχίσει τη μεταρρύθμιση της ΟΝΕ, αντλώντας έμπνευση από την έκθεση των τεσσάρων Προέδρων του 2012 και από το σχέδιο της Επιτροπής του 2012 για μία βαθειά και γνήσια ΟΝΕ. Ο Mario Draghi, ο πρόεδρος τόνισε επίσης τον ελλιπή χαρακτήρα της ΟΝΕ κατά καιρούς.  Σε ομιλία του τον Ιούλιο του 2014 υπογράμμισε την σημασία  για «κάποια μορφή κοινής διακυβέρνησης των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων ...διότι το αποτέλεσμα των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων δεν αφορά απλώς μια χώρα και το δικό της συμφέρον, αλλά αφορά το συμφέρον της Ένωσης ως συνόλου . Αλλά και στο Jackson Hole σε ομιλία του στις 22 Αυγούστου 2014  κάλεσε σε μια συζήτηση σχετικά με τη γενική κατεύθυνση της δημοσιονομικής πολιτικής της ζώνης του ευρώ.

Οι ακαδημαϊκοί και αρκετά ιδρύματα έχουν επίσης συμβάλει στη συζήτηση, καθώς και διάφορες ομάδες, που προβάλουν μια σειρά από σχέδια για μια γνήσια ΟΝΕ, (Enderlein, Allard et al., Glienicker Gruppe, Eiffel Group,  Piketty και Rosanvallon, Vallée,  Πίκφορντ, Steinberg, Otero-Ιglesias, Enderlein και Fritz-Vannahme)

που συνδυάζουν σε διάφορες αναλογίες το καθένα, τα διάφορα συστατικά της περαιτέρω ένωσης και τις θεσμικές συνέπειες που θα προκύψουν από την υιοθέτηση τους.  Διαφορετικές επιστημονικές αφετηρίες, άλλωστε, προκαλούν και διαφορετικές εκτιμήσεις για το τι θα πρέπει να γίνει στο υφιστάμενο πλαίσιο. Παρόλαυτά εντοπίζονται κάποια κοινά στοιχεία στις παραπάνω μελέτες – προτάσεις, όπως η δημοσιονομική ένωση, ένας κοινός προϋπολογισμός των χωρών της ΟΝΕ, μια διαδικασία επίλυσης για το δημόσιο χρέος, ο συντονισμός των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων και της κινητικότητας της εργασίας κλπ. Σημαντικό κομμάτι των ανωτέρω προτάσεων είναι η έμφαση στη λογοδοσία και τη δημοκρατική νομιμοποίηση που θα πρέπει να συνοδεύει τη μεταφορά αρμοδιοτήτων στο κεντρικό επίπεδο.

Στο άλλο άκρο του φάσματος, άλλοι αναλυτές υποστηρίζουν αντίθετα, ότι η Ευρώπη έχει ήδη πάει πολύ μακριά και ότι η προσθήκη επιπλέον αρμοδιοτήτων σε εκείνες που έχουν ήδη μεταφερθεί στο κεντρικό επίπεδο, θα συνιστά απλώς μια απατηλή λύση (Mody 2013). Θα συνιστούσαν μάλλον, την αποσυναρμολόγηση του υπάρχοντος πλέγματος των διαδικασιών εποπτείας και την απλούστευση της ισχύουσας αρχιτεκτονικής ριζικά, δίνοντας έμφαση στην αποκέντρωση και την «ατομική» ευθύνη στα κράτη μέλη που φτάνει μέχρι και μια ενδεχόμενη πτώχευση.

Οι βασικές αδυναμίες της ΟΝΕ που αποκάλυψε η κρίση

Παρά τις προσπάθειες μεταρρύθμισης, μεσούσης της κρίσης, η παρούσα δομή της ΟΝΕ ως ένα σύστημα κανόνων και πολιτικής, πάσχει από κάποιες σημαντικές ελλείψεις που αποκαλύφθηκαν από την κρίση.

1. Η ΟΝΕ έχει γίνει υπερβολικά πολύπλοκη

2. Δρα προκυκλικά ορισμένες φορές και δεν παρέχει τη σωστή δημοσιονομική σταθεροποίηση που απαιτούν οι περιστάσεις

3. Η ΟΝΕ διαθέτει αδύναμους θεσμούς. Με την εξαίρεση της ΕΚΤ οι υπόλοιποι δρώντες, Επιτροπή, Eurogroup,  κλπ δεν έχουν δείξει αντίστοιχη δυναμική και ικανότητα αντιμετώπισης της κρίσης

Τεχνοκρατικές διορθώσεις έχουν χρησιμοποιηθεί για να τροποποιήσουν τις δομές διακυβέρνησης στην ΟΝΕ και να προσθέσουν εργαλεία χρηματοδοτικών μηχανισμών για την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης. Αλλά, επειδή έχουν συνειδητά αποφύγει το ζήτημα της πολιτικής νομιμοποίησης, αυτές οι επιδιορθώσεις

παραμένουν αποσπασματικές και αντιπαραγωγικές. Με αυτή την έννοια, το

ευρώ δεν ήταν ποτέ ένα μέσο για την προώθηση της εξέλιξης σε μία πολιτική Ένωση και ως εκ τούτου, δεν συνιστά – όσο δεν μεταρρυθμίζεται ριζικά και ρηξικέλευθα - ένα πολιτικό project.

Οι προτάσεις του Προέδρου Γιούνκερ

Νέα ώθηση στη συζήτηση έδωσε στις 22 Ιουνίου του 2015, η έκθεση των πέντε Προέδρων, που έδωσε στη δημοσιότητα ο Πρόεδρος Γιούνκερ με τίτλο: «Η

ολοκλήρωση της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης». Η έκθεση παρέχει έναν οδικό χάρτη για την «εμβάθυνση» και «ολοκλήρωση» της ΟΝΕ. Με βάση τα μέτρα που έχουν θεσπιστεί για την αντιμετώπιση της κρίσης, η έκθεση των πέντε Προέδρων κάνει μια πληθώρα από  προτάσεις για την ενίσχυση του πλαισίου διακυβέρνησης της ΟΝΕ και την εμβάθυνση της οικονομικής ολοκλήρωσης στη ζώνη του ευρώ. Οι πρόεδροι προτείνουν μέτρα για να προχωρήσουμε προς την κατεύθυνση μιας πραγματικής οικονομικής, δημοσιονομικής, χρηματοοικονομικής και πολιτικής ένωσης.

Μια επισκόπηση των προτεινόμενων μεταρρυθμίσεων

Οι προτεινόμενες μεταρρυθμίσεις θα πρέπει να εφαρμοστούν σε δύο διαδοχικές φάσεις. Στο πρώτο στάδιο (1η Ιουλίου 2015-30 Ιουνίου 2017), τα θεσμικά όργανα της ΕΕ και τα κράτη μέλη «θα βασιστούν σε υφιστάμενα μέσα και θα κάνουν την καλύτερη δυνατή χρήση των ισχυουσών Συνθηκών» (σελ 5). Στο δεύτερο στάδιο (μέσα 2017 - 2025), «θα συμφωνηθούν συγκεκριμένα μέτρα με περισσότερο εκτεταμένο χαρακτήρα με σκοπό να ολοκληρωθεί η οικονομική και θεσμική αρχιτεκτονική της ΟΝΕ» (σελ 5).

(I) Μια πραγματική οικονομική ένωση

Όσον αφορά τον οικονομικό «πυλώνα» της ΟΝΕ, η έκθεση συνιστά σε κάθε κράτος μέλος της ευρωζώνης να δημιουργηθεί μια αρχή για την ανταγωνιστικότητα η οποία θα είναι «υπεύθυνη για την παρακολούθηση των επιδόσεων και των πολιτικών στον τομέα της ανταγωνιστικότητας» (σελ 9). Το σκεπτικό πίσω από αυτή την πρόταση είναι διττό. Οι εν λόγω φορείς «θα βοηθήσουν στην αποτροπή της οικονομικής απόκλισής» και «θα αυξηθεί η ιδιοποίηση των αναγκαίων μεταρρυθμίσεων σε εθνικό επίπεδο» (σελ 9). Είναι πασιφανές, ότι οι εν λόγω αρχές αναμένεται να ενισχύσουν την οικονομική σύγκλιση στην ευρωζώνη, κυρίως σε σχέση με τους τομείς πολιτικής που δεν εμπίπτουν στην αρμοδιότητα της ΕΕ. Οι φορείς αυτοί θα έχουν ως εντολή την «αξιολόγηση του βαθμού στον οποίο η εξέλιξη των μισθών συμβαδίζει με την παραγωγικότητα μέσω της σύγκρισης με τις εξελίξεις σε άλλες χώρες της ζώνης του ευρώ και στους κυριότερους συγκρίσιμους εμπορικούς εταίρους» (σελ 9). Επιπλέον, «οι εν λόγω φορείς μπορούν να υποχρεωθούν να αξιολογούν την πρόοδο των οικονομικών μεταρρυθμίσεων για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας γενικότερα» (σελ 9). Η έκθεση προτείνει, επίσης, ότι πρέπει να δημιουργηθεί ένα σύστημα αρχών ανταγωνιστικότητας της ζώνης του ευρώ που θα πρέπει να συγκεντρώσει τις εθνικές αυτές αρχές και την Επιτροπή, η οποία θα συντονίζει τις ενέργειες των εθνικών αρχών ανταγωνιστικότητας σε ετήσια βάση.

Η έκθεση επιχειρεί να συνδέσει αυτή την προτεινόμενη τεχνική του συντονισμού πολιτικής με τις ήδη υπάρχουσες μορφές που βασίζονται σε κανόνες διακυβέρνησης στη ζώνη του ευρώ. Η Επιτροπή αναμένεται να «λάβει υπόψη το αποτέλεσμα του συντονισμού αυτού ... ιδίως για ... τις αποφάσεις που πρέπει να ληφθούν στο πλαίσιο της διαδικασίας μακροοικονομικών αποκλίσεων (MIP), συμπεριλαμβανομένου του εάν θα συστήσει την ενεργοποίηση της διαδικασίας υπερβολικών ανισορροπιών» (σελ 9).

(ΙΙ)  Μία χρηματοοικονομική Ένωση

Όσον αφορά την προτεινόμενη χρηματοοικονομική Ένωση, η έκθεση των πέντε προέδρων συνιστά να ολοκληρωθεί η Τραπεζική Ένωση και ότι η χρηματοοικονομική  Ένωση πρέπει να ξεκινήσει.

Η έκθεση συνιστά την πλήρη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο της οδηγίας για την εξυγίανση και την ανάκαμψη των τραπεζών από όλα τα κράτη μέλη .Υπενθυμίζεται ότι, 11 κράτη μέλη δεν έχουν ακόμα ενσωματώσει πλήρως την οδηγία στο εθνικό τους δίκαιο. Δεύτερον, η έκθεση υποστηρίζει ότι, χρειαζόμαστε μια γρήγορη συμφωνία σε ό,τι αφορά ένα κατάλληλο μηχανισμό μεταβατικής χρηματοδότησης που θα αποτελεί έναν τρόπο να εξασφαλιστεί ότι θα υπάρχουν αρκετά χρήματα αν μια τράπεζα πρέπει να εκκαθαριστεί ακόμη και αν η χρηματοδότηση του Ταμείου δεν επαρκεί εκείνη τη χρονική την 1η Ιανουαρίου 2016 (σελ 13). Τρίτον, η δημιουργία ενός αξιόπιστου κοινού μηχανισμού ασφαλείας για το Ενιαίο Ταμείο Εξυγίανσης και η επίτευξη προόδου προς την πλήρη διασφάλιση ίσων όρων ανταγωνισμού για τις τράπεζες σε όλα τα κράτη μέλη θα πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα κατά τη διάρκεια της μεταβατικής περιόδου δημιουργίας του Ενιαίου Ταμείου Εξυγίανσης.

Τέταρτον, η έκθεση συνιστά να ξεκινήσει το ευρωπαϊκό πρόγραμμα Ασφάλισης των Καταθέσεων. Πέμπτον, η έκθεση προτείνει την ενίσχυση της προληπτικής εποπτείας σε μακροοικονομικό σε επίπεδο ΕΕ και «επανεξέταση των ανοιγμάτων τραπεζών έναντι του δημοσίου χρέους (σελ 14).

Με βάση την Πράσινη Βίβλο της Επιτροπής σχετικά με την «οικοδόμηση ενός χρηματοοικονομικής Ένωσης, η έκθεση προτείνει περαιτέρω δρομολόγηση ενός Capital Market για όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ. Αυτό θα «διασφαλίσει μεγαλύτερη διαφοροποίηση των πηγών χρηματοδότησης» και «θα αποτελέσει επίσης, ανάχωμα στις συστημικές κρίσεις στον χρηματοπιστωτικό τομέα και θα ενισχύσει τον καταμερισμό του κινδύνου στον ιδιωτικό τομέα μεταξύ των χωρών» (σελ 14). Ωστόσο, η οικονομική ολοκλήρωση ενέχει κινδύνους, διότι ένα πρόβλημα σε μια χώρα μπορεί να εξαπλωθεί γρήγορα σε μία άλλη. Ως εκ τούτου, η έκθεση των πέντε Προέδρων συνιστά ότι η χρηματοπιστωτική εποπτεία πρέπει να ενισχυθεί στην ΕΕ και ότι μια ενιαία ευρωπαϊκή εποπτική αρχή κεφαλαιαγοράς θα πρέπει να δημιουργηθεί (σελ 14).

(IΙΙ) Μία δημοσιονομική ένωση

Όσον αφορά την προτεινόμενη δημοσιονομική ένωση, η έκθεση των πέντε Προέδρων προβάλλει δύο προτάσεις. Πρώτον, συνιστά τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού συμβουλευτικού δημοσιονομικού συμβουλίου.  Αυτό το σώμα θα συντονίζει και θα  συμπληρώνει τα εθνικά δημοσιονομικά συμβούλια που έχουν συσταθεί σύμφωνα με τον κανονισμό 473/2013 . Το ευρωπαϊκό δημοσιονομικό συμβούλιο θα παρέχει μια δημόσια και ανεξάρτητη αξιολόγηση, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, των προϋπολογισμών - και της εκτέλεσή τους - προσθέτοντας έτσι επιπλέον πίεση στις κυβερνήσεις να λάβουν σοβαρά υπόψη τους δημοσιονομικούς κανόνες της ΕΕ. «Ένα τέτοιο ευρωπαϊκό δημοσιονομικό συμβούλιο θα πρέπει να οδηγήσει σε καλύτερη συμμόρφωση προς τους κοινούς δημοσιονομικούς κανόνες και σε έναν ισχυρότερο συντονισμό των εθνικών δημοσιονομικών πολιτικών» (σελ 16)

Δεύτερον, η έκθεση προτείνει τη δημιουργία μιας λειτουργίας δημοσιονομικής σταθεροποίησης για τη ζώνη του ευρώ, ώστε να αντιμετωπίζονται καλύτερα οι κρίσεις που δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν αποκλειστικά σε εθνικό επίπεδο.

Αυτό συνιστά την λογική εξέλιξη για τη ζώνη του ευρώ μακροπρόθεσμα (στάδιο 2) και υπό την προϋπόθεση ότι θα έχει προχωρήσει η ολοκλήρωση της σύγκλισης και περαιτέρω συλλογικότητας στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων σχετικά με τους εθνικούς προϋπολογισμούς. Ωστόσο αυτή η λειτουργία, δεν θα πρέπει να συνεπάγεται μόνιμες μεταβιβάσεις μεταξύ χωρών ή μεταβιβάσεις προς μία μόνο κατεύθυνση, για αυτό και η σύγκλιση προς την Οικονομική Ένωση αποτελεί προϋπόθεση συμμετοχής. Επίσης, δεν θα πρέπει να θεωρηθεί ως τρόπος εξίσωσης των εισοδημάτων μεταξύ των κρατών μελών. Και δεν θα πρέπει να υπονομεύει τα κίνητρα για τη διαμόρφωση υγιούς δημοσιονομικής πολιτικής σε εθνικό επίπεδο.

Δημοκρατική λογοδοσία, νομιμότητα, και θεσμικές μεταρρυθμίσεις

Πέρα από τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις που προτείνονται από τους προέδρους των θεσμικών οργάνων της ΕΕ, το κείμενο δίνει έμφαση και σε ένα άλλο εξίσου σημαντικό πεδίο αντιπαράθεσης. Στις  μεταρρυθμίσεις για την ενίσχυση της δημοκρατικής αξιοπιστίας και λογοδοσίας της ΟΝΕ. Εκτός από τις προτάσεις για την πιο έγκαιρη και καλύτερα δομημένη  κοινοβουλευτική συζήτηση κατά τη διάρκεια του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου, είναι δύσκολο να δούμε πώς οι προτάσεις της έκθεσης διαφέρουν από την υφιστάμενη δομή του six & two pack. Παρόλαυτά η έκθεση υπογραμμίζει ότι πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στο ρόλο των κοινωνικών εταίρων και της κοινωνίας των πολιτών. Υπάρχει μια ισχυρή έμφαση στις συνέργειες μεταξύ του ΕΚ και των εθνικών κοινοβουλίων ως μία ανάγκη λογοδοσίας και προόδου καθώς «Μετά από πολλά έτη κρίσης, οι κυβερνήσεις και τα θεσμικά όργανα πρέπει να αποδείξουν στους πολίτες και τις αγορές ότι η ζώνη του ευρώ δεν πρόκειται απλώς να επιβιώσει. Θα πρέπει να πειστούν ότι θα ευημερήσει» (σελ 5).

Επιπλέον, η έκθεση προβλέπει μια σειρά από μέτρα για την ενίσχυση του πλαισίου διακυβέρνησης της ΟΝΕ. Πιο συγκεκριμένα, οι Πρόεδροι, υποδεικνύουν ότι οι διάφορες συμβάσεις που έχουν συναφθεί έξω από τα επίσημα όρια της Συνθήκης της Λισαβόνας πρέπει να ενσωματωθούν στις Συνθήκες της ΕΕ και στο παράγωγο δίκαιο και ότι η δομή διακυβέρνησης του ΕΜΣ πρέπει να «ενσωματωθεί πλήρως στο πλαίσιο των Συνθηκών της ΕΕ» (σελ 20 ). Επιπλέον, η έκθεση αναφέρει ότι πρέπει να θεωρηθεί πλέον ως πλήρους απασχόλησης η προεδρία του Eurogroup και προτείνει τη δημιουργία ενός ταμείου της ζώνης του ευρώ (βλέπε σελ 20).

Κατά τη γνώμη των συντακτών της έκθεσης, η ΕΕ, ως η δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου δεν μπορεί να λειτουργήσει αποκλειστικά μέσω συνεργασίας βάσει κανόνων. Προκειμένου να εξελιχθεί η ζώνη του ευρώ σταδιακά προς μια ουσιαστική Οικονομική και Νομισματική Ένωση, θα πρέπει να μετακινηθεί από ένα σύστημα που βασίζεται σε κανόνες και κατευθυντήριες γραμμές για τη διαμόρφωση των εθνικών οικονομικών πολιτικών, προς ένα σύστημα περαιτέρω επιμερισμού της κυριαρχίας στο πλαίσιο κοινών θεσμικών οργάνων, τα περισσότερα από τα οποία υπάρχουν ήδη και μπορούν σταδιακά να αναλάβουν αυτή την αποστολή. Στην πράξη, αυτό θα απαιτήσει από τα κράτη μέλη να αποδεχθούν όλο και περισσότερο την από κοινού λήψη αποφάσεων σχετικά με στοιχεία των αντίστοιχων εθνικών προϋπολογισμών και των οικονομικών πολιτικών τους (σελ 5)

Δυστυχώς, δεν υπάρχει καμία επεξεργασία για το τι δομές λογοδοσίας προτείνονται Ομοίως, δεν υπάρχει ανάλυση των επιθυμητών μηχανισμών λογοδοσίας για την προτεινόμενη Οικονομική Ένωσης. Επιπλέον, δεν υπάρχουν προτάσεις για τη βελτίωση της διαφάνειας κατά τη λειτουργία της Eurogroup, της οποίας ο ρόλος στην οικονομική διακυβέρνηση είναι ιδιαιτέρως αυξημένος. Ένας οργανισμός που επιδιώκει ενεργά την προώθηση της οικονομικής σύγκλισης μεταξύ των χωρών της ζώνης του ευρώ (βλέπε σελ. 9), δεν πρέπει να λειτουργεί κεκλεισμένων των θυρών.

Τελικές παρατηρήσεις επί της Έκθεσης των 5 Προέδρων

Κατ 'αρχάς, δεδομένου ότι «όλα τα κράτη μέλη της ευρωζώνης πρέπει να συμμετέχουν σε όλες τις Ενώσεις» (σελ 5), οι προτάσεις αυτές, εάν προκριθούν, θα θέσουν εκτός συζήτησης την εκκολαπτόμενη ιδέα των πολλών ταχυτήτων στη ζώνη του ευρώ. Δεύτερον, οι προτάσεις των Προέδρων, συνεπάγονται μία αθρόα αναβίβαση και μεταφορά της εθνικής ισχύος στα θεσμικά όργανα της ΕΕ. Αναμφίβολα, αυτό θα πρέπει να συνοδεύεται από αυξημένο δημοκρατικό έλεγχο και ισχυρούς μηχανισμούς λογοδοσίας. Τρίτον, είναι ιδιαίτερα αξιοσημείωτο το γεγονός ότι η έκθεση επισημαίνει ότι όλα τα μέλη της ζώνης του ευρώ θα πρέπει να κερδίσουν από την ένταξη στην ΟΝΕ (σελ 4). Αυτό συνιστά μία σαφή πολιτική παρακαταθήκη με αβέβαιη όμως ακόμα κατάληξη…

Πέρα από τα μερεμέτια. Μία αλλαγή παραδείγματος. Μία νέα ευρωπαϊκή ταυτότητα

Η κρίση αυτή αποτελεί δομική κρίση του ευρωπαϊκού οικοδομήματος, καθώς οι θεσμικές και λειτουργικές αδυναμίες της Ευρωζώνης όχι μόνο ανατροφοδοτούν και μεγεθύνουν τα οικονομικά προβλήματα, αλλά και αναδεικνύουν ανάγλυφα την ελλειμματική και αλυσιτελή για πολλά προβλήματα, οργάνωση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως αυτή έχει διαμορφωθεί τα τελευταία χρόνια.

Η κρίση δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με φοβικά και δειλά βήματα ακόμα και αν η φυσιογνωμία τους είναι φαινομενικά εμπροσθοβαρής.

Η Ένωση έχει ανάγκη από μία αλλαγή παραδείγματος. Η αλλαγή παραδείγματος συνίσταται στην ανακατάληψη της πρωτοκαθεδρίας της πολιτικής έναντι της στείρας λογιστικής. Ναι στους κανόνες, όχι στη πρόταξη, όμως, των λογιστικών υστεριών που λειτουργούν δημοσιονομικά προκυκλικά και σκοτώνουν την ανάπτυξη.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει επιτέλους να υιοθετήσει ισχυρούς και αποτελεσματικούς κεντρικούς θεσμούς, οι οποίοι, για να είναι τέτοιοι, πρέπει ταυτόχρονα να διαθέτουν επαρκείς αρμοδιότητες και ισχυρή δημοκρατική νομιμοποίηση. Στο σημείο αυτό θα κάνουμε μία αναγκαία παρένθεση για να φωτίσουμε τις 2 όψεις της πολιτικής αντιπαράθεσης για το «αύριο» της Ένωσης, έτσι όπως εξελίσσεται αυτή την περίοδο ανάμεσα στην Επιτροπή, τη Γαλλία και τη Γερμανία.

Στην ιστοσελίδα της Frankfurter Allgemeine παρουσιάστηκαν πρόσφατα οι θέσεις – σκέψεις του Β. Σόιμπλε για την εφαρμογή των συνθηκών που διέπουν τη λειτουργία της Ευρωζώνης (Σύμφωνο Σταθερότητας και Δημοσιονομικό Σύμφωνο). Αυτές σύμφωνα με το Γερμανό ΥΠΟΙΚ δεν μπορεί να είναι αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που επιλέγεται και διαβουλεύεται με πολιτικά κριτήρια και δίνει εξηγήσεις στο Ευρωκοινοβούλιο, αλλά θα πρέπει να είναι αρμοδιότητα ενός ανεξάρτητου θεσμού. Η Γερμανία υπογραμμίζει με κάθε τρόπο, έτσι, ότι η εφαρμογή της άκαμπτης δημοσιονομικής λιτότητας δεν μπορεί να ανήκει στο πεδίο της πολιτικής διαπραγμάτευσης των 19 της Ευρωζώνης. Όσο αυστηρές και άκαμπτες και να είναι οι συνθήκες, όταν η τήρησή τους είναι αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που κρίνει με πολιτικά κριτήρια και μάλιστα με πρόεδρο τον Γιούνκερ που από την αρχή της κρίσης ως πρόεδρος τότε του Eurogroup συγκρούστηκε με τη Γερμανία, τότε η γερμανική δημοσιονομική αυστηρότητα κινδυνεύει να καταστεί κενή περιεχομένου.

Η στάση αυτή της Γερμανίας ενδεχομένως να επηρεάσει την πορεία της ολοκλήρωσης της ΟΝΕ. Στον αντίποδα και με σαφή διάθεση διαφοροποίησης προκύπτει και η πρόταση Ολάντ για κυβέρνηση της Ευρωζώνης, καθώς προτάσσει την πολιτική απέναντι στους στην ακαμψία των συνθηκών που επικαλούνται οι Γερμανοί.

Λογοδοσία και Λειτουργικότητα

Λογοδοσία και ευρωπαϊκός «Δήμος»

Η Ευρώπη χρειάζεται πρωτίστως ένα κοινό όραμα. Η κατεύθυνση προς την οποία η ζώνη του ευρώ θα πρέπει να εξελίσσεται και το είδος των θεσμών που απαιτεί συνιστά την ουσία του οράματος. Μέσα λοιπόν, από ένα πλαίσιο θεσμικών αλλαγών μπορεί να προκύψει η αναγκαία επιτάχυνση της πολιτικής ενοποίησης και της δημοκρατικής διακυβέρνησης της ΟΝΕ.

Η Επιτροπή, ως κατεξοχήν υπερεθνικός θεσμός μπορεί και πρέπει να μετασχηματισθεί σε μια ισχυρή ευρωπαϊκή κυβέρνηση, που θα λειτουργεί και θα απολαμβάνει από μία διπλή εμπιστοσύνη, αφ’ενός μεν από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αφ’ετέρου δε από ένα δεύτερο ισχυρό νομοθετικό σώμα, στο οποίο πρέπει να εκπροσωπούνται με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ισοτιμία τα κράτη μέλη. Ο Πρόεδρος της Επιτροπής θα πρέπει να εκλέγεται μέσα από άμεση ψηφοφορία και επιλογή του ευρωπαϊκού «δήμου» και αυτό κατ επέκταση θα μας οδηγήσει στην ακόμα μεγαλύτερη καινοτομία – θεσμική και πολιτική – της δημιουργίας πανευρωπαικών κομματικών σχηματισμών. Κόμματα που θα διαθέτουν τα δικά τους ξεχωριστά ονόματα και σύμβολα και θα αποτελέσουν πλέον τους κύριους αντιπροσωπευτικούς θεσμούς και τους καθοριστικούς μοχλούς για την επίτευξη ενός νέου, υπερεθνικού, πολιτικού πλουραλισμού, που θα αποτελέσει τη βάση της ουσιαστικής ενοποίησης της Ένωσης.

Οι προτάσεις αυτές αυτονοήτως συνεπάγονται μία δομή ΕΕ που θα υπερβαίνει το υπάρχον μοντέλο. Πλέον θα ανοίξει ο δρόμος για μία καθαρή Ομοσπονδία, κάτι που συνιστά άλλωστε την αλλαγή παραδείγματος για την οποία μιλήσαμε παραπάνω.

Οι συνέπειες προφανώς μίας τέτοιας μεταμόρφωσης απαιτούν τη μεταφορά κρίσιμων εθνικών αρμοδιοτήτων στα ευρωπαϊκά πλέον όργανα. Αυτό όμως, θα πρέπει να γίνει  με όρους δημοκρατικής νομιμοποίησης, ώστε να αποτελεί συνέχεια και όχι οπισθοδρόμηση στην μακρά πορεία εκδημοκρατισμού της κοινοτικής πορείας.

Το πρόβλημα με το Ομοσπονδιακό μοντέλο όμως είναι σαφές και υπαρκτό. Πρώτον, έχει χάσει την αξιοπιστία του. Αυτή τη στιγμή υπάρχει πολύ λίγη πολιτική βούληση για τη μεταφορά περισσότερων αρμοδιοτήτων στις Βρυξέλλες. Η ιδέα ότι η βελτίωση της λειτουργίας της νομισματικής ένωσης απαιτεί κατ 'ανάγκη περισσότερο «Ευρώπη» είναι ξένη προς πολλές από τις κυβερνήσεις της ηπείρου. Επιπλέον,

η λογική του Monnet, σύμφωνα με την οποία κάθε κρίση στην ΕΕ θα πρέπει να χρησιμεύσει ως ευκαιρία για περαιτέρω ολοκλήρωση, έχει φθάσει στα όριά της.

Δεύτερον, η ομοσπονδιοποίηση δεν θα λύσει το βασικό πρόβλημα που είναι ότι η μοίρα μιας χώρας μέσα σε ένα ζώνη νομίσματος εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις δικές της οικονομικές επιλογές. Πολιτικές για την έρευνα, την καινοτομία, την αγορά εργασίας θα εξακολουθήσουν να είναι το κλειδί για την ανταγωνιστικότητα και αυτό είναι κομμάτι των εθνικών πολιτικών.

Λειτουργικές λύσεις στο μεσοδιάστημα

Οι κανόνες είναι απαραίτητοι για τη διασφάλιση του συντονισμού των εθνικών οικονομικών πολιτικών από τα κράτη μέλη της ΟΝΕ. Ωστόσο, όπως πρόσφατα επαναλαμβάνεται συχνά από τον Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, είναι αλήθεια ότι η μακροπρόθεσμη αξιοπιστία και η βιωσιμότητα της ΟΝΕ απαιτεί την ενίσχυση των οργάνων, ώστε να μπορούν να επιτύχουν δύο στόχους: (1) να διασφαλίσουν ότι θα τηρούνται οι κανόνες της ΟΝΕ και (2) να συνθέτουν τις οικονομικές και δημοσιονομικές πολιτικές για την ΟΝΕ. Μόνο ένα τέτοιο σύστημα θα επιτρέψει στην ΟΝΕ να διαδραματίζει ενεργό ρόλο στην διαμόρφωση της οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής και πιο ακόμα πιο ενεργό στις περιόδους των οικονομικών διαταραχών που επηρεάζουν ένα ή περισσότερα κράτη μέλη ή ακόμα και την ΟΝΕ ως σύνολο.

Πέρα από τους δημοσιονομικούς κανόνες, βάρος είναι προτιμότερο να δοθεί στην πορεία των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων και στους δείκτες της επένδυσης των Κρατών στην Παιδεία και την Καινοτομία. Οι εθνικοί αυτοί πόροι θα πρέπει να εξαιρούνται από τον υπολογισμό στο έλλειμμα και το πεδίο της δαπάνης τους θα συναποφασίζεται από κοινού με την Επιτροπή, ώστε να αποφεύγονται λογιστικές παρεκτροπές στους εθνικούς προϋπολογισμούς.

Για την εφαρμογή μιας πραγματικής ΟΝΕ και μίας απτής οικονομικής και δημοσιονομικής πολιτικής, χρειάζεται η δημιουργία μίας κοινής ευρωπαϊκής φορολογίας και νέα εργαλεία αντιμετώπισης του ευρωπαϊκού χρέους συνολικά. Σε αυτό το πλαίσιο, η δημιουργία μιας δημοσιονομικής ένωσης για την Ευρωζώνη (προϋπολογισμός δηλαδή, της Ευρωζώνης), αποτελεί θεμελιώδες βήμα, έστω και αν στην αρχή η χρηματοδότησή της εξασφαλίζεται από τις εθνικές συνεισφορές μόνο. Ένας τέτοιος προϋπολογισμός της Ευρωζώνης θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την αντιμετώπιση ασύμμετρων σοκ, ακόμα και με άμεσες ευρωπαϊκές επενδύσεις και μεταφορές κεφαλαίου.

Η αύξηση των αρμοδιοτήτων των οργάνων της ΟΝΕ πρέπει να συνοδεύεται από έναν ενισχυμένο ρόλο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και ιδιαίτερα των βουλευτών που εκλέγονται σε χώρες της ΟΝΕ, ως προς την παρακολούθηση, τον έλεγχο και τις νομοθετικές πρωτοβουλίες επί των οικονομικών, δημοσιονομικών και κοινωνικών πολιτικών στην ΟΝΕ.

Ιδιαίτερη μέριμνα πρέπει να δοθεί στη συμμετοχή των Εθνικών Κοινοβουλίων, που εκφράζουν άμεσα τους πολίτες – έως ότου προχωρήσει η ιδέα για πανευρωπαϊκά κόμματα – και στην ενίσχυση της κοινοβουλευτικής πτυχής. Τα Εθνικά Κοινοβούλια πρέπει να διαθέτουν τη δυνατότητα παρέμβασης πάνω στις αποφάσεις που αφορούν

την ΟΝΕ. Χρήσιμη θα είναι σε αυτή την κατεύθυνση και η σύσταση μίας υπό-επιτροπής για τη ζώνη του ευρώ, εντός του ΕΚ, που θα πρέπει να είναι ανοικτή σε όλους τους βουλευτές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Επίσης, μία «διακοινοβουλευτική διάσκεψη της ΟΝΕ» θα μπορούσε να συμβάλλει στο διάλογο και την αλληλοκατανόηση ανάμεσα στα ΚΜ της ΟΝΕ, καθώς οι σχέσεις ανάμεσα σε πολλές έχουν τρωθεί εξαιτίας παρεξηγήσεων που δημιουργούν τεχνητά και αντιθετικά υποσύνολα χωρών, όπως πχ Βορράς – Νότος κλπ.

Συνειδητός φιλοευρωπαισμός

Η ευρωπαϊκή ενοποίηση δεν μπορεί και δεν πρέπει να είναι το αποτέλεσμα ούτε ενός τεχνοκρατικού και πολιτικά αφυδατωμένου φιλοευρωπαϊσμού αλλά ούτε και ενός ακαδημαϊκού - ακτιβιστικού φιλοευρωπαϊκού βολονταρισμού.

Η ευρωπαϊκή ενοποίηση πρέπει να ικανοποιεί τις προσδοκίες, τις ανησυχίες και τις ανάγκες ευρύτερων κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων, την πλειοψηφία του ευρωπαϊκού «δήμου».

Η ευρωπαϊκή πορεία προς την περαιτέρω ενοποίηση πρέπει να συνιστά εγγύηση και υπόβαθρο ασφάλειας, αλληλεγγύης και δημοκρατίας. Πρέπει να σηματοδοτεί ένα δίκαιο μέλλον για όλους.

Ο ερευνητής του Ινστιτούτου Bruegel, Zsolt Darvas συζητά με τον διευθυντή του Δικτύου Γιάννη Μαστρογεωργίου

Εν όψει του workshop (περισσότερα) που διοργανώνει το ΔΙΚΤΥΟ για τη Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα και την Ευρώπη, την Τετάρτη 5 Μαρτίου με τη συμμετοχή του διεθνούς Ινστιτούτου οικονομικών αναλύσεων Bruegel, ένας από τους βασικούς ερευνητές του ιδρύματος και συντάκτης της πρόσφατης έκθεσης του Bruegel για την έξοδο της Ελλάδας από την κρίση, μετά το τέλος του τρέχοντος Μνημονίου, ο Zsolt Darvas, συζητά με τον διευθυντή του ΔΙΚΤΥΟΥ, Γιάννη Μαστρογεωργίου για την ελληνική οικονομία και τις προοπτικές της.

Ο κ. Darvas είναι κατηγορηματικός όταν λέει ότι δεν θεωρεί εφικτό το σενάριο για έξοδο της Ελλάδας στις αγορές σύντομα, ενώ θεωρεί ότι η χώρα είναι δύσκολο να καταφέρει να διατηρήσει πρωτογενή πλεονάσματα επί μακρόν.

Εκτιμά ότι ο κίνδυνος εξόδου από το ευρώ δεν έχει εκλείψει ακόμα τελείως, ενώ δεν είναι αισιόδοξος ως προς την υιοθέτηση σημαντικών αποφάσεων σε ευρωπαϊκό επίπεδο, για την επίλυση της κρίσης όπως η ανάγκη για μία πραγματική τραπεζική ένωση. Υπογραμμίζει επίσης, ότι ο πραγματικός κίνδυνος είναι ο αποπληθωρισμός.

Τέλος, προτείνει ένα σχέδιο για την απομείωση του ελληνικού χρέους που περιλαμβάνει μηδενισμό σχεδόν των επιτοκίων με τα οποία έχει δανειστεί η χώρα από τους ευρωπαίους εταίρους της, αποκοπή της χώρας από τις αγορές με ένα νέο δάνειο 40 δις ως το 2030 παράλληλα με σημαντική ενίσχυση της ανάπτυξης μέσα από ευρωπαϊκές επενδύσεις στη χώρα, όλα αυτά βεβαίως υπό την προϋπόθεση ότι η χώρα θα τηρεί τις δεσμεύσεις της.


1. Η ελληνική κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι σύντομα, μέσα στους επόμενους μήνες, σκοπεύει να βγει στις αγορές, ακόμα και αν αυτό συνεπάγεται ένα μεγαλύτερο επιτόκιο από αυτό με το οποίο δανείζεται τώρα η χώρα από την Τρόικα. Πόσο εφικτό και ρεαλιστικό εκτιμάτε αυτό το σενάριο; Μήπως τυχόν κίνδυνοι αντισταθμίζουν τα οφέλη και τα θετικά μηνύματα που ενδέχεται να συνεπάγεται αυτό το σενάριο;

Βλέπω πολύ μικρή πιθανότητα επιτυχίας σε αυτό το σενάριο!

Το spread των ελληνικών ομολόγων είναι 6% πάνω από τα αντίστοιχα γερμανικά, αρκετά ψηλά, δηλαδή. Αυτό το επιτόκιο είναι απίθανο να μειωθεί σημαντικά τους επόμενους μήνες, εξαιτίας σημαντικών αβεβαιοτήτων στην Ελλάδα, που σχετίζονται με το υψηλό χρέος, την αναπτυξιακή προοπτική, την υψηλή ανεργία, τη συνεπαγόμενη κοινωνική αστάθεια και την αβέβαιη πολιτική εξέλιξη.

Αν το επιτόκιο δανεισμού της χώρας, δεν πέσει απότομα σε χαμηλό επίπεδο, όπως πχ 1%, πάνω από το αντίστοιχο γερμανικό, τότε ο δανεισμός από τις αγορές θα είναι υπερβολικά ακριβός και απρόσιτος.

Παρόλαυτα, δεν θα δούμε καμία σημαντική ζημιά να προκύπτει από την αποτυχία της προσπάθειας εξόδου στις αγορές. Ο «έξω κόσμος», γνωρίζει ότι η βιωσιμότητα του ελληνικού χρέους δεν εξασφαλίζεται και αυτή η άποψη δεν θα χειροτερέψει αν η Ελλάδα δεν θα είναι σε θέση να εκδώσει χρέος σε οικονομικώς προσιτή βάση.

2. Κατά τη γνώμη σας (με τα έως τώρα δεδομένα), το αναμενόμενο πρωτογενές πλεόνασμα είναι βιώσιμο, ή συνιστά ένα μεμονωμένο γεγονός;

Η Επιτροπή στις προβλέψεις του Φεβρουαρίου, αναμένει 4.1% του ΑΕΠ πρωτογενές πλεόνασμα το 2015. Σε μια πιο μακροπρόθεσμη προοπτική, το καλοκαίρι του 2013, η ανάλυση για τη βιωσιμότητα του χρέους από την Επιτροπή προέβλεπε 4% του ΑΕΠ πρωτογενές πλεόνασμα για τη δεκαετία του 2020. Αυτές οι εκτιμήσεις είναι χαμηλότερες του 6% του ΑΕΠ που ήταν η αρχική εκτίμηση που περιλαμβάνονταν στο πρώτο Μνημόνιο και που κατά την άποψη μου ήταν τελείως εξωπραγματική. Μεταξύ των ανεπτυγμένων χωρών, μόνο η πετρελαιοπαραγωγός Νορβηγία ήταν σε θέση να διατηρήσει τέτοια πρωτογενή πλεονάσματα επί μακρόν. Ένα πρωτογενές πλεόνασμα 4% είναι σαφώς πιο εφικτός στόχος από το 6% και έχουν υπάρξει και άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Δανία, η Ιρλανδία και η Φινλανδία, που είχαν τη δυνατότητα να διατηρήσουν ακόμα υψηλότερο πρωτογενές πλεόνασμα (από 4.6 ως 5.3) για περισσότερο από μία δεκαετία. Αυτό που πρέπει όμως , να έχουμε υπόψιν είναι ότι η Ελλάδα δεν είναι μία Σκανδιναβική χώρα. Η αποτελεσματικότητα των θεσμικών φορέων, της Δημόσιας Διοίκησηςς, διαφέρει σημαντικά. Είναι δύσκολο, αν όχι απίθανο, η Ελλάδα να διατηρήσει 4% πλεόνασμα επί μακρόν.

3. Η επιτροπή του Ευρωκοινοβουλίου που εξετάζει το ρόλο της Τρόικας στην έκθεση της προειδοποιεί ότι μακροπρόθεσμα, δεν υπάρχει εγγύηση ότι θα εκλείψει ο κίνδυνος για μία χώρα να εγκαταλείψει το Ευρώ. Εκτιμάτε ότι αυτό είναι μία απειλή για την Ελλάδα; Θα μπορούσε να απευθύνεται και σε άλλες χώρες ενδεχομένως;

Δυστυχώς, και εγώ πιστεύω ότι η πιθανότητα εξόδου από το Ευρώ δεν έχει μηδενιστεί. Μία έξοδος από το ευρώ, θα καθιστούσε την οικονομική και την κοινωνική κατάσταση πολύ χειρότερη ενώ τα οφέλη από ένα εθνικό νόμισμα θα είναι περιορισμένα. Για αυτό και είμαι κατηγορηματικά αντίθετος στην ιδέα εξόδου από το ευρώ. Αλλά, αυτή η πιθανότητα δυστυχώς δεν έχει εκλείψει. Αν για παράδειγμα η Κυβέρνηση καταρρεύσει και ακολουθήσει πολιτική παραλυσία, τότε οι αγορές θα πανικοβληθούν και η βοήθεια από την Ευρώπη και το ΔΝΤ θα κοπεί. Οι καταθέσεις θα αποσυρθούν από την Ελλάδα και οι τράπεζες θα επιβιώσουν μόνο με ισχυρή βοήθεια από την ΕΚΤ, αλλά και αυτό ακόμα σε μία τέτοια κρίση ίσως σταματήσει. Η χειροτέρευση της οικονομίας ως επακόλουθο, θα μείωνε ακόμα περισσότερο τα έσοδα από τη φορολογία και το ελληνικό δημόσιο χωρίς τη βοήθεια από την Ευρώπη και το ΔΝΤ, θα έπαυε να λειτουργεί ακόμα και στις βασικές του υπηρεσίες.

Μία κατάσταση σαν αυτή θα κορυφωνόταν με την έξοδο της Ελλάδας από το Ευρώ και θα χειροτέρευε ακόμα περισσότερο τη ζωή των Ελλήνων.

Η κατάσταση στις υπόλοιπες ευάλωτες χώρες της ευρωζώνης, είναι πολύ καλύτερη από της Ελλάδος. Το χρέος τους είναι χαμηλότερο, η πολιτική και κοινωνική τους κατάσταση πιο σταθερή και τα spreads χαμηλότερα των ελληνικών.

4. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο πιθανές λύσεις στο πρόβλημα της κρίσης περιλαμβάνουν μία πιο θαρραλέα υιοθέτηση της τραπεζικής ένωσης, ένα πιο «μαλακό» και υποτιμημένο ευρώ, μία μείωση των πλεονασμάτων των πλεονασματικών χωρών προκειμένου να ενισχυθεί η οικονομία των ασθενέστερων οικονομιών και να τονωθεί η ανάπτυξη τους. Πόσο πιθανό θεωρείτε να συμβεί κάτι από αυτά;

Δυστυχώς, σε ευρωπαϊκό επίπεδο υπάρχει μία αυταρέσκεια εξαιτίας της έλλειψης πιέσεων από τις αγορές (οι αποδόσεις των ιταλικών και των ισπανικών ομολόγων έχουν πέσει) και των ενδείξεων μιας (ισχνής ακόμα) ανάπτυξης. Υπό αυτές λοιπόν, τις συνθήκες πιο δραστικά και τολμηρά μέτρα για την κρίση είναι μάλλον απίθανο να ληφθούν. Η βασική φιλοσοφία της οικονομικής πολιτικής θα παραμείνει η ίδια, δηλαδή, διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις, δημοσιονομική προσαρμογή και μία «χαλαρή» τραπεζική ένωση. Προσωπικά, συμφωνώ απόλυτα, ότι χρειάζονται διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις. Επίσης, στις χώρες που έχουν υψηλό χρέος απαραίτητη είναι και η δημοσιονομική προσαρμογή. Αλλά, αυτό δεν ισχύει για τις πιο υγιείς και ισορροπημένες οικονομικά χώρες, ενώ και μία πιο φιλόδοξη τραπεζική ένωση θα ενίσχυε την ανάπτυξη στην ευρωζώνη συνολικά. Αυτό που με ανησυχεί όμως είναι ο χαμηλός πληθωρισμός. Αυτός παρεμποδίζει την ανακατανομή των οικονομικών δραστηριοτήτων σε πιο παραγωγικούς τομείς. Αλλά υπάρχουν και άλλοι λόγοι για να ανησυχούμε για τον χαμηλό πληθωρισμό στην τρέχουσα συγκυρία καθώς, θα καταστήσει πιο δύσκολή τη βιωσιμότητα των υψηλών χρεών και την επίτευξη της αναγκαίας προσαρμογής στη ζώνη του ευρώ, καθώς οι χώρες που είχαν υψηλότερο πληθωρισμό πριν από την κρίση, τώρα θα πρέπει να έχουν χαμηλότερο πληθωρισμό για αρκετά χρόνια. Εάν, ο μέσος όρος είναι χαμηλός, ένας ακόμα χαμηλότερος πληθωρισμός μπορεί να σημαίνει μηδενικό πληθωρισμό ακόμη και αποπληθωρισμό.

5. Πέρα από τα πλεονάσματα, ποιες άλλες λύσεις εκτιμάτε ότι θα καταστήσουν το χρέος της Ελλάδας βιώσιμο;

Δυστυχώς, η Ελλάδα δεν έχει πολλές επιλογές. Η χώρα είναι φορτωμένη με μεγάλο χρέος και σημαντικές διαρθρωτικές αδυναμίες. Μόνο οι ευρωπαίοι εταίροι της μπορούν να κάνουν κάτι παραπάνω. Αλλά, δεν υπάρχει πολύ διάθεση για περαιτέρω βοήθεια στην Ελλάδα, καθώς η βοήθεια που έχει δοθεί στην Ελλάδα είναι ήδη τεράστια (240 δις, χαμηλά επιτόκια, χρονική μετάθεση αποπληρωμής κλπ). Οι πολιτικοί στις περισσότερες χώρες δεν επιθυμούν, αναλογιζόμενοι και το πολιτικό κόστος (μια και οι πολίτες αντιδρούν) , να δώσουν παραπάνω βοήθεια.

Παρόλαυτα η στήριξη στην Ελλάδα είναι προς όφελος όλων. Αν η Ελλάδα πάει καλύτερα αυξάνονται οι πιθανότητες να αποπληρώσει τα δάνεια που έχει λάβει. Οι Έλληνες πολίτες έχουν υποστεί απίστευτες θυσίες και έχουν πληρώσει μεγάλο τίμημα για τα λάθη των πολιτικών τους. Η ΕΕ δεν γίνεται να αφήσει χώρες μέλη της σε μία τέτοια κατάσταση όπως είναι η Ελλάδα σήμερα.

Προτείνουμε, λοιπόν, ένα σχέδιο με 4 σημεία, το οποίο περιλαμβάνει όμως, περαιτέρω βοήθεια από τους εταίρους της ζώνης του ευρώ. Σε αντάλλαγμα για μια τέτοια βοήθεια, η Ελλάδα θα πρέπει επίσης να καταβάλει και εκείνη προσπάθειες εκ μέρους της.

Η Ελλάδα θα πρέπει να καταλήξει σε έναν ισοσκελισμένο προϋπολογισμό μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 2020 και να αποφύγει κάθε μεταγενέστερο έλλειμμα. Το τελευταίο θα μπορούσε να εξασφαλιστεί αν στην δεκαετία του 2020 η Ελλάδα διατηρήσει 4 % πρωτογενές πλεόνασμα.

Ενα τρίτο πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας ύψους περίπου 40 δις. ευρώ μέχρι το 2030 που θα καλύψει το χρηματοδοτικό κενό, δηλαδή η Ελλάδα δεν θα χρειαστεί να δανειστεί από τις αγορές μέχρι το 2030. Αυτό προϋποθέτει βεβαίως, και την επίτευξη των στόχων ως προς τις αποκρατικοποιήσεις.

Οι Ευρωπαίοι εταίροι θα πρέπει να βοηθήσουν την Ελλάδα (και άλλες χώρες της περιφέρειας) με πολύ πιο ισχυρά προγράμματα για τη στήριξη και προώθηση της ανάπτυξης. Συγκεκριμένα, χρειάζονται μεγάλες ευρωπαϊκές επενδύσεις στην Ελλάδα , ώστε να εκκινήσει η πορεία της ανάπτυξης.

Ακόμη και αν η Ελλάδα πληροί τους κανόνες της δημοσιονομικής προσαρμογής, το πρόγραμμα ιδιωτικοποιήσεων, τις δεσμεύσεις ως προς τις διαρθρωτικές αλλαγές και η ελληνική ανάπτυξη υποστηριχθεί από την Ευρώπη, η τροχιά του χρέους θα είναι πολύ ευαίσθητη μπροστά ακόμα και σε σχετικά μικρές αρνητικές εξελίξεις στην ανάπτυξη και τα παγκόσμια επιτόκια και, συνεπώς, ένα σχέδιο έκτακτης ανάγκης είναι αναγκαίο. Εμείς, δεν υποστηρίζουμε ένα πρωτογενές πλεόνασμα μεγαλύτερο από 4% , καθώς αυτό θα μπορούσε να είναι πολιτικά μη βιώσιμο. Αντ 'αυτού, προτείνουμε ότι, αν η Ελλάδα τηρεί τις υποχρεώσεις της, αλλά υπάρχει μια αρκετά μεγάλη απόκλιση από το ρυθμό μείωσης του χρέους, τότε οι πληρωμές τόκων στους ευρωπαίους δανειστές θα πρέπει να παραβλεφθούν, έως ότου αρχίσει πάλι η απομείωση του χρέους.

Μεταξύ των διαφόρων επιλογών για τη μείωση του ελληνικού χρέους, η εξάλειψη των επιτοκίων είναι η λιγότερο μη αποδεκτή επιλογή. Εμείς, δεν προτείνουμε να διαγραφούν τα επιτόκια τώρα, αλλά τη στιγμή που η Ελλάδα από τη μία θα πληροί όλες τις δεσμεύσεις της, αλλά από την άλλη το χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ θα αποκλίνει σημαντικά από την αρχική τροχιά. Η ανακοίνωση μιας τέτοιας «ετοιμότητας» είναι ζωτικής σημασίας. Διαφορετικά, ο κίνδυνος είναι ότι το υψηλό δημόσιο χρέος θα συνεχίσει να υπονομεύει τις επενδύσεις.

Σκέφτομαι και υπογράφω

Η κρίση μας έπιασε στον ύπνο. Κοινωνία, πολίτες, πολιτικό σύστημα, οικονομικό σύστημα, υπερεθνικό σύστημα, πιάστηκαν στον ύπνο. Πανικόβλητοι πολιτικοί χωρίς σχέδιο, αλλά με αυτοσχεδιαστικές κινήσεις απόγνωσης, ανερμάτιστοι διεθνείς οργανισμοί, ελλιποβαρείς ευρωπαίοι ηγέτες.

Οι πολίτες χωρίς αυτοπεποίθηση και το κράτος χωρίς κύρος, ταλαντεύτηκαν ανάμεσα στη συντηρητική ηγεσία της Ε.Ε. και τις αντιδράσεις των αγορών. Ο νέος χώρος που διαμορφώνεται, περιορίζει το ρόλο της πολιτικής διαβούλευσης στη θέσµιση της κοινωνίας, καθώς ο δημόσιος χώρος περιορίζεται δραστικά.

Mέσα σε αυτές τις συνθήκες, έχει νόημα να παρέµβουν οι πολίτες, και πώς; Καλό είναι ωστόσο να καταλάβουμε, πριν να απαντήσουμε στο ερώτημα, ότι έχουν ατονήσει οι δοµές, αλλά και η διάθεση των πολιτών για έκφραση. Τα κόµµατα αποστεώθηκαν οργανωτικά, ιδεολογικά και πολιτικά. Ο συνδικαλισµός, κυρίως στον ιδιωτικό τοµέα, εξαφανίστηκε και στο δημόσιο απαξιώθηκε. Το ίδιο, αν και με όχι τόσο φθίνοντα ρυθμό, η πολιτική σε τοπικό επίπεδο. Ένα σύνθετο οικοδόµηµα µαζικής συµµετοχής στην πολιτική, µε µακρά ιστορία πίσω του, χαρακτηριστικό της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας, από τον 17ο αι. και μετά, εξαφανίστηκε.

Το πνεύµα του νεοφιλελεύθερου ατοµικισµού, της δυσφήμησης και της αυτο-δυσφήμησης της πολιτικής, της γραφειοκρατικοποίησης και της διαφθοράς των μαζικών οργανώσεων, κατέστρεψαν και τους θεσµούς και το πνεύµα αυτής της πολιτικής παρέµβασης των πολιτών.

Χρειάζεται λοιπόν, μέσα στη θύελλα αυτής της καταστροφής, να επανεφεύρουµε την πολιτική των πολιτών, την παραγωγή ιδεών, θέσεων, προτάσεων, τρόπων δράσης, επικοινωνίας, παρέμβασης. Όχι με γλυκανάλατο πρόσημο θεωρητικών διεκδικήσεων αβέβαιου αποτελέσματος, αλλά με απτή απεικόνιση στην προοπτική βελτίωσης της χώρας. Η Ελλάδα, αυτή τη στιγµή βρίσκεται στο κενό ανάμεσα στο πριν και το αβέβαιο μετά, χωρίς να µπορεί από πουθενά να πιαστεί.

Μας χρειάζεται η έννοια του δήµου των πολιτών, µια µαζική κινητοποίηση, µια πράξη δηµόσιας δήλωσης: όχι όμως μόνο για την Ελλάδα, αλλά για την Ευρώπη και την Ελλάδα μαζί. Θέλουμε αλλαγή της πορείας με οδηγό τη λιτότητα, επενδύοντας στο μέλλον. Στους νέους.

Σήμερα χρειάζεται να επενδύσουμε στη γενιά που έρχεται. Να τη μορφώσουμε, να της ανυψώσουμε το ηθικό και να της δώσουμε την ευκαιρία που χρειάζεται.

«Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΑΞΙΖΕΙ! ΜΗΝ ΤΗΝ ΥΠΟΛΟΓΙΖΕΙΣ ΣΤΟ ΕΛΛΕΙΜΜΑ!»

Το ΔΙΚΤΥΟ για τη μεταρρύθμιση στην Ελλάδα και την Ευρώπη είναι ο φορέας που για πρώτη φορά στην Ελλάδα κάνει χρήση της δυνατότητας που παρέχει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μέσα από τη συνθήκη της Λισαβόνας, και ζητάει -με τη συνδρομή των ευρωπαίων πολιτών- να αλλάξει η Συνθήκη. Διεκδικεί να μην υπολογίζεται στο έλλειμμα των χωρών το ποσοστό των δαπανών κάθε εθνικού προϋπολογισμού για την εκπαίδευση, που υπολείπεται του μ.ο. της ευρωζώνης τα τελευταία 5 χρόνια.

Στόχος είναι η διασφάλιση των υποδομών και της ποιότητας της παρεχόμενης εκπαίδευσης στην Ευρώπη εν μέσω κρίσης.

Για πολλούς στην ΕΕ, τα έξοδα του κράτους αποτελούν το πρόβλημα. Οι δημόσιες επενδύσεις δεν συνιστούν πλεονέκτημα όλων και χώρες με ελλείμματα περιορίζουν τις δημόσιες επενδύσεις και κοινωνικές δαπάνες, προκειμένου να πιάσουν τους στόχους του Δημοσιονομικού Συμφώνου. Για να υπερκερασθούν αυτές οι διαρθρωτικές προκλήσεις και αντιφάσεις, είναι απαραίτητο να γίνουν επενδύσεις σε κομβικούς τομείς όπως η παιδεία, η έρευνα και η καινοτομία, και να αντιστραφεί η τάση συρρίκνωσης των δημόσιων επενδύσεων.

Θα μας ρωτήσει κανείς, μα εν μέσω κρίσης, έχουμε τη δυνατότητα εξαιρέσεων; Έχουμε τη δυνατότητα να κάνουμε επένδυση στην παιδεία; Η απάντηση είναι απλή. Ακριβώς επειδή είμαστε μέσα σε κρίση, χρειάζεται επένδυση στην παιδεία, χρειάζεται επένδυση για το μέλλον.

Η σημερινή κρίση και οι σοβαροί περιορισμοί των δημόσιων επενδύσεων, έχουν δυσκολέψει για ορισμένα κράτη μέλη την περαιτέρω πρόοδο όσον αφορά την ανάπτυξη, την αυξημένη ανταγωνιστικότητα, την επιδίωξη της οικονομικής και κοινωνικής σύγκλισης και την πλήρη συμμετοχή τους στην εσωτερική αγορά. Δεν είναι όμως όλες οι δαπάνες ίδιες. Είναι πολλές δημοσιονομικές δαπάνες που έχουν μορφή επένδυσης. Για παράδειγμα, η εκπαίδευση. Σε αυτήν την περίπτωση, τα έξοδα γίνονται άμεσα και τα έσοδα από την επένδυση πραγματοποιούνται σε ένα, δύο ή και σε πιο πολλά χρόνια και επηρεάζουν πολλές γενιές.

Η ποιότητα της παιδείας μας σήμερα, καθορίζει την ποιότητα της Δημοκρατίας και την πανευρωπαϊκή κοινή μας μοίρα αύριο και δίνει νόημα και αξία στην Ευρώπη μας.

Ό,τι δίνουμε σήμερα στους νέους, θα το εισπράξουμε αύριο στο πολλαπλάσιο. Κάθε ευρώ που δίνουμε στην παιδεία, επιστρέφει στην Ευρώπη μας, στα Κράτη μας με τόκο.

Μέσα σε µια οικονομική κρίση η οποία θα αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο συνήθισε να πορεύεται η Ευρώπη, όπου ακόμη και την ανάπτυξη θα πρέπει να τη σκεφτούµε µε άλλους όρους, χρειάζεται μία νέα συνθήκη συμβίωσης των γενεών. Ένα νέο διαγενεακό και υπερεθνικό συμβόλαιο, µεγάλης πνοής και µακράς διάρκειας, ικανό να εμπνεύσει και να κινητοποιήσει.

*χρήσιμο υλικό και στατιστικά στοιχεία για την πρωτοβουλία υπάρχει στη σελίδα του Δικτύου http://todiktio.eu/index.php?option=com_k2&view=item&id=172

πηγή: metarithmisi.gr

Subscribe to this RSS feed